Rzecznik Praw Obywatelskich jest wybierany przez Sejm za zgodą Senatu na pięcioletnią kadencję. Rzecznik ma stać na straży praw i wolności obywateli. Rzecznik jest niezależny i niezawisły, co oznacza, że ma pełną swobodę w podejmowaniu swoich działań. W chwili obecnej urząd Rzecznika sprawuje Dr Adam Bodnar.

Rzecznik Praw Obywatelskich może podejmować działania z własnej inicjatywy, a także działać na wniosek. Z wnioskiem może wystąpić każdy obywatel którego prawa i wolności zostały zagrożone lub naruszone, a także organizacje obywateli, organy samorządowe i Rzecznik Praw Dziecka.

Rzecznik może podejmować różne czynności zmierzające do wyjaśnienia danej sytuacji w zakresie naruszenia praw m.in. żądać wyjaśnień od danej instytucji, wstąpić do toczącego się postępowania, zainicjować postępowanie cywilne / karne / administracyjne, czy też wnieść skargę kasacyjną w sprawach prawomocnie zakończonych w niższych instancjach.

Jednym z ważniejszych uprawnień Rzecznika Praw Obywatelskich jest możliwość wystąpienia z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o sprawdzenie zgodności danego aktu prawnego z Konstytucją i innymi ustawami, bądź umowami międzynarodowymi. Rzecznik może także wystąpić do Sądu Najwyższego o wydanie interpretacji w zakresie rozumienia i stosowania danych przepisów.
Są to dwa bardzo istotne uprawnienia, gdyż potencjalnie dają każdemu obywatelowi możliwość wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich i za jego pośrednictwem zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego lub Sądu Najwyższego z daną sprawą. Trzeba bowiem nadmienić, że pojedynczy obywatel jest pozbawiony możliwości bezpośredniego, samodzielnego wystąpienia do TK lub SN.
Więcej o kompetencjach RPO można przeczytać na jego stronie internetowej – https://www.rpo.gov.pl/pl/content/sprawy-rzecznika

Warto wskazać, iż zwrócenie się do RPO jest pozbawione opłat. Należy podkreślić, iż Rzecznik nie zajmuje się rozstrzyganiem sporów prywatnych, zaistniałych pomiędzy obywatelami.