Konsekwencją naruszenia obowiązujących ustawowych zakazów lub nakazów jest odpowiedzialność karna lub dyscyplinarna. Szkodliwość określonych czynów jest jednak różna, stąd prawodawca rozróżnił przestępstwa oraz wykroczenia.

Państwo posiada monopol co do sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Jednocześnie realizacja tej funkcji przez państwo dotyka bardzo delikatnej sfery relacji władza publiczna – jednostka. Może też łatwo dochodzić do naruszania wolności i prawa jednostki, stąd Konstytucja wprowadza szereg gwarancji rzetelnej procedury sądowej.

Fundamentalną zasadą polskiej procedury karnej jest zakaz arbitralnego pozbawiania wolności, które może nastąpić tylko i wyłącznie na zasadach określonych w ustawie, z poszanowaniem godności osoby ludzkiej. Dodatkowo, każdemu bezprawnie pozbawionemu wolności przez organy władzy publicznej, przysługuje prawo do odszkodowania. Konstytucja formułuje również zakaz pociągania do odpowiedzialności karnej za czyn, który w chwili jego popełnienia nie był zabroniony, przyznaje każdemu prawo do obrony w procesie karnym, czy wreszcie statuuje zasadę domniemania niewinności do czasu stwierdzenia winy prawomocnym wyrokiem sądu.