Słowniczek
A
- akcjonariusz
- osoba posiadająca akcje imienne lub na okaziciela spółki akcyjnej lub spółki komandytowo-akcyjnej, nieponosząca osobistej odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Akcjonariusz jest zobowiązany jedynie do określonych w statucie świadczeń na rzecz spółki.
- akt notarialny
- urzędowy dokument sporządzany co do zasady przez notariusza (w wyjątkowych sytuacjach, poza terytorium RP, może go sporządzić polski konsul), który potwierdza dokonanie określonej czynności prawnej. Jest on sporządzany, gdy wymagają tego przepisy prawa lub gdy taką wolę mają strony.
- alimenty
- regularne, obligatoryjne świadczenia najczęściej na rzecz członków rodziny, polegające na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania
- apelacja
- pismo procesowe wnoszone do sądu II instancji przez stronę postępowania sądowego z żądaniem zmiany lub uchylenia wyroku wydanego przez sąd I instancji.
- aukcja
- sposób zawierania umów określony w Kodeksie cywilnym, polegający na wyborze kontrahenta, który proponuje najkorzystniejszą dla zainteresowanego umowę - ocenioną wedle wskazanych przez niego kryteriów. Ma charakter ustny.
B
- bezpaństwowiec (apatryda)
- osoba nieposiadająca obywatelstwa żadnego kraju.
C
- ciężar dowodu
- reguła, zgodnie z którą udowodnienie określonych faktów spoczywa na osobie, która z danego faktu wywodzi skutki prawne.
- CIT (ang. Corporate Income Tax)
- podatek od dochodów uzyskiwanych przez osoby prawne oraz spółki kapitałowe w organizacji. Opodatkowaniu CIT mogą podlegać również inne jednostki organizacyjne za wyjątkiem spółki cywilnej i handlowych spółek osobowych.
- cudzoziemiec
- osoba przebywająca na terytorium Polski, ale nieposiadająca obywatelstwa polskiego.
- czynność prawna
- zgodne z prawem oświadczenie woli zmierzające do wywołania skutków prawnych, czyli do nawiązania, zmiany lub rozwiązania stosunku prawnego. Czynnością prawną jest np. zawarcie umowy lub sporządzenie testamentu.
D
- decyzja administracyjna
- jednostronny i władczy akt organu administracyjnego wydany na podstawie prawa powszechnie obowiązującego rozstrzygający konkretną sprawę i skierowany do indywidualnie określonego adresata.
- dłużnik
- osoba zobowiązana do uregulowania wobec innej osoby fizycznej lub prawnej (wierzyciela) zobowiązania (długu) pieniężnego lub rzeczowego, wynikającego z istniejącego między nimi stosunku prawnego
- dobra osobiste
- dobra niemajątkowe przysługujące każdemu człowiekowi, związane z jego indywidualnym istnieniem (np. zdrowie, swoboda sumienia i religii, tajemnica korespondencji).
- domniemanie prawne
- uznanie określonego faktu za udowodniony na podstawie okoliczności niebudzących wątpliwości, a pozostających w związku z tym faktem uznanym przez prawo.
- dyrektywa
- akt normatywny wydawany przez instytucje Wspólnot Europejskich, skierowany do państw członkowskich Unii Europejskiej. Na podstawie dyrektywy, prawodawcy państw członkowskich zostają zobowiązani do wprowadzenia określonej regulacji w swoim państwie, służących osiągnięciu wskazanego w dyrektywie celu.
E
- egzekucja sądowa (administracyjna)
- przymusowe wykonanie orzeczenia sądu lub organu administracyjnego wobec dłużnika, który nie spłacił swojego długu.
- erga omnes
- (łac. wobec wszystkich) zwrot, który oznacza, że dane zdarzenie prawne (np. umowa lub wyrok sądowy) jest skuteczne wobec wszystkich podmiotów.
F
- firma
- oznaczenie przedsiębiorcy obejmujące jego imię i nazwisko, albo nazwę osoby prawnej. W języku potocznym pojęciem firmy określa się przedsiębiorstwo.
H
- hipoteka
- instytucja prawna służąca zabezpieczaniu wierzytelności (długu). Gdy dłużnik nie wykonuje swego zobowiązania, wierzyciel, którego wierzytelność zabezpieczona jest hipoteką na nieruchomości dłużnika, może dochodzić zaspokojenia z tej nieruchomości z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami.
I
- inter partes
- (łac. między stronami) zwrot, który oznacza, że dane zdarzenie prawne (np. umowa lub wyrok sądowy) jest skuteczne jedynie między stronami.
K
- kasacja
- nadzwyczajny środek zaskarżenia wyroku karnego wydanego przez sąd II instancji. Rozpoznaje ją Sąd Najwyższy.
- klauzula wykonalności
- akt urzędowy wydawany przez sąd, który umożliwia wierzycielowi prowadzenie egzekucji z majątku dłużnika, a tym samym odzyskanie należnemu wierzytelności.
- konstytucja
- akt normatywny o charakterze powszechnie obowiązującym, zawierający najważniejsze regulacje dotyczące funkcjonowania państwa oraz praw człowieka i obywatela. Ma najwyższą moc prawną w systemie prawa, a wszystkie akty normatywne (umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia itp.) powinny być z nią zgodne.
- konsument
- osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.
- Krajowy Rejestr Karny
- jest to publiczny rejestr prowadzony w systemie informatycznym przez wchodzące w skład Ministerstwa Sprawiedliwości Biuro Informacyjne Krajowego Rejestru Karnego. Zamieszczone są w nim stale aktualizowane dane dotyczące karanych osób fizycznych i podmiotów zbiorowych.
- Krajowy Rejestr Sądowy
- jest to publiczny rejestr prowadzony w systemie informatycznym przez sądy rejestrowe. Krajowy Rejestr Sądowy składa się z trzech rejestrów: rejestru przedsiębiorców, rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej oraz rejestru dłużników niewypłacalnych.
- kredyt
- umowa cywilnoprawna, na podstawie której bank powierza kredytobiorcy za opłatą (prowizja, odsetki) określoną sumę pieniędzy z przeznaczeniem na wskazany cel.
- księga wieczysta
- urzędowy rejestr nieruchomości, który pozwala ustalić, komu i jakie prawa przysługują do danej nieruchomości. Księgi wieczyste prowadzą sądy rejonowe.
- kurator
- osoba powołana do pomocy innej osobie, w prowadzeniu jej spraw.
L
- legitymacja procesowa
- możność występowania w konkretnym postępowaniu w charakterze powoda (oskarżyciela), określana jako legitymacja procesowa czynna lub pozwanego (oskarżonego), zwana legitymacją procesową bierną.
M
- małoletni
- w prawie cywilnym osoba, która nie jest pełnoletnia.
- małżeństwo
- prawnie określony związek kobiety i mężczyzny, którego celem jest utworzenie rodziny.
- miejsce zamieszkania
- miejsce, w którym przebywa się z zamiarem stałego pobytu. Miejscem zamieszkania w świetle prawa jest zawsze miejscowość, a nie adres zameldowania.
- mienie
- oznacza własność i inne prawa majątkowe (np. ograniczone prawa rzeczowe, udziały w spółce).
- młodociany
- w prawie karnym jest to sprawca czynu zabronionego, który w chwili popełnienia tego czynu nie ukończył 21 lat i w czasie orzekania w I instancji nie ukończył lat 24.
N
- najemca
- osoba biorąca w używanie określoną rzecz, najczęściej lokal mieszkalny, oddaną przez wynajmującego (najczęściej właściciela rzeczy).
- nasciturus
- (łac. dziecko poczęte, a nienarodzone).
- nieletni
- w rozumieniu prawa karnego jest to osoba, która w momencie popełnienia czynu zabronionego nie ukończyła 17 roku życia.
- nieruchomość
- jeden z rodzajów rzeczy. Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (nieruchomości gruntowe), jak również budynki trwale z gruntem związane (nieruchomości budynkowe) lub części takich budynków (nieruchomości lokalowe), jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Nieruchomościami rolnymi (gruntami rolnymi) są natomiast nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej i zwierzęcej.
O
- obywatel
- osoba posiadająca obywatelstwo danego państwa.
- oferta
- sposób zawierania umów określony w Kodeksie cywilnym, polegający na złożeniu przez oferenta oświadczenia woli, które zawiera istotne postanowienia przyszłej (oferowanej) umowy. Zawarcie umowy w trybie ofertowym następuje z chwilą przyjęcia jej przez adresata oferty (oblata).
- ograniczone prawo rzeczowe
- sposób korzystania z rzeczy, której właścicielem jest inna osoba. Ograniczonymi prawami rzeczowymi są: użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipoteka.
- ombudsman
- inaczej: rzecznik praw obywatelskich
- opiekun
- osoba powołana do ochrony interesów osobistych i majątkowych innej osoby, gdy ta nie jest w stanie prowadzić swoich spraw. Ustanawiany jest dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie oraz osoby małoletniej, gdy żadnemu z rodziców nie przysługują prawa rodzicielskie.
- organ administracyjny
- podmiot prawa publicznego wyposażony m.in. w prawo wydawania decyzji prawnych. Wypełnia swoje kompetencje przy pomocy urzędu.
- oskarżony
- osoba, przeciw której został wniesiony do sądu akt oskarżenia lub co do której prokurator warunkowo umorzył postępowanie.
- osoba fizyczna
- w prawie cywilnym określenie człowieka, od chwili jego narodzin aż do śmierci.
- osoba prawna
- podmiot prawa cywilnego, który został wyposażony przez ustawę w zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych. Osobami prawnymi są np. spółki akcyjne, stowarzyszenia, fundacje.
- osoba prawna ułomna (niezupełna)
- podmiot prawa, który nie posiada osobowości prawnej, lecz ustawa przyznaje mu zdolność prawną. Ułomna osoba prawna może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania mocą swojego działania, może także pozywać i być pozywaną. Są nimi np. spółka jawna czy wspólnota mieszkaniowa.
- oświadczenie woli
- każde zachowanie się człowieka, zarówno wyraźne, jak i dorozumiane, które zmierza do wywołania określonych skutków prawnych (np. zawarcia umowy). Może być złożone w dowolny sposób, choćby ustnie, chyba że prawo przewiduje szczególną formę (np. formę aktu notarialnego).
P
- pełnoletniość
- status osoby fizycznej, który wiąże się z uzyskaniem pełnej zdolności do czynności prawnych, a więc generalnie z ukończeniem 18 roku życia. Pełnoletniość uzyskuje także kobieta, która ukończyła lat 16 i wstąpiła w związek małżeński.
- pełnomocnik
- osoba upoważniona do dokonywania czynności prawnych w imieniu swego mocodawcy lub reprezentowania go w postępowaniu administracyjnym lub sądowym. Niekiedy przepisy wymagają, by pełnomocnikiem był adwokat lub radca prawny (tzw. profesjonalny pełnomocnik).
- PIT – (ang. Personal Income Tax)
- podatek od dochodów osobistych. Obejmuje on dochody bezpośrednie (np. wynagrodzenia z umowy o pracę, czy umów cywilnoprawnych). PIT to również nazwa urzędowych formularzy, na których podatnicy rozliczają swoje dochody.
- podejrzany
- osoba, której w toku postępowania karnego przedstawiono zarzuty lub przesłuchano w charakterze podejrzanego.
- podmiot prawa
- ten, kto posiada zdolność prawną, a zatem może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. Podmiotami prawa są przede wszystkim osoby fizyczne i osoby prawne.
- pokrewieństwo
- więź biologiczna oraz prawna zachodzącą między dwiema osobami, które mają co najmniej jednego wspólnego przodka. Krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej.
- pokrzywdzony
- w prawie karnym jest nim ten, którego dobra zostały bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo.
- posiadanie
- instytucja prawa rzeczowego oznaczająca stan faktyczny, polegający na władaniu rzeczą tak jak właściciel, przez określoną osobę zwaną posiadaczem oraz objęta ochroną prawną.
- postanowienie
- akt urzędowy sądu lub innego organu, w którym rozstrzygane są poszczególne sprawy wynikłe w toku postępowania.
- postępowanie przygotowawcze
- pierwszy etap postępowania karnego w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego. Postępowanie może mieć formę śledztwa prowadzonego wyłącznie przez prokuratora – w sprawach poważniejszych lub dochodzenia, które może prowadzić również policja.
- powinowactwo
- więź prawna łączącą jednego małżonka z krewnymi drugiego.
- powód
- w procesie cywilnym jest to osoba wnosząca do sądu pismo procesowe, zwane pozwem, w którym domaga się udzielenia ochrony prawnej.
- powództwo
- żądanie udzielenia ochrony prawnej przez sąd w postępowaniu cywilnym. Treść powództwa zawarta jest w pozwie.
- pozew
- pismo procesowe wnoszone do sądu przez powoda, które wszczyna postępowanie cywilne.
- pozwany
- w procesie cywilnym osoba, przeciwko której powód skierował swoje powództwo.
- pożyczka
- umowa cywilnoprawna, na podstawie której jedna osoba, zwaną pożyczkodawcą, zobowiązuje przekazać określoną ilość rzeczy ruchomych (np. pieniędzy, towarów) na czas oznaczony lub nieoznaczony, a druga osoba, zwana pożyczkobiorcą, zobowiązuje się zwrócić taką samą ilość rzeczy.
- prokura
- szczególnego rodzaju pełnomocnictwo udzielane osobie fizycznej posiadającej pełną zdolność do czynności prawnych przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowemu wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego. Uprawnia ono do dokonywania czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa.
- przedsiębiorca
- osoba fizyczna, osoba prawna lub osoba prawna ułomna, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową.
- przestępstwo
- czyn człowieka, zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, bezprawny, zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomym. Czyn zabroniony może mieć postać zarówno działania (np. zabójstwo), jak i zaniechania (np. nieudzielenie pomocy przez osobę do tego zobowiązaną). Przestępstwo może być występkiem lub zbrodnią.
- przetarg
- sposób zawierania umów określony w Kodeksie cywilnym, polegający na wyborze kontrahenta, który proponuje najkorzystniejszą dla zainteresowanego umowę - ocenioną wedle wskazanych przez niego kryteriów. Ma charakter pisemny.
- przysposobienie
- inaczej: adopcja
R
- regres
- uprawnienie do żądania zwrotu całości lub części dokonanej wierzycielowi zapłaty, które przysługuje osobie spłacającej dług wobec dłużnika głównego.
- referendarz
- organ sądu, który jest uprawniony do dokonywania niektórych czynności sądowych (np. dokonywania wpisów w księdze wieczystej).
- rozprawa
- faza postępowania sądowego i administracyjnego, w której sąd lub organ administracji rozpatrują sprawę co do istoty. Generalnie ma charakter jawny dla publiczności.
- roszczenie
- prawo żądania od indywidualnie określonej osoby ściśle określonego zachowania się.
- rozporządzenie
- akt normatywny o charakterze powszechnie obowiązującym, wydawany na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu wykonania ustawy. Upoważnionymi podmiotami mogą być jedynie organy wyraźnie wskazane w Konstytucji. Rozporządzenie ma moc niższą niż ustawa.
- rzecz ruchoma
- wszystko to, co nie jest nieruchomością.
S
- sąd
- organ sprawujący w imieniu państwa wymiar sprawiedliwości.
- skarga kasacyjna
- w postępowaniu cywilnym jest to nadzwyczajny środek zaskarżenia prawomocnych orzeczeń wydanych przez sąd II instancji. Rozpatruje ją Sąd Najwyższy. W postępowaniu sądowoadministracyjnym jest to zwyczajny środek odwoławczy od orzeczeń wydanych przez wojewódzki sąd administracyjny, rozpatrywany przez Naczelny Sąd Administracyjny.
- spadkobierca
- osoba fizyczna lub prawna powołana do dziedziczenia na podstawie ustawy lub testamentu, która nabywa majątek zmarłego.
- spadkodawca
- osoba fizyczna, której majątek przechodzi po jej śmierci na spadkobiercę.
- spółka
- rodzaj współdziałania osób fizycznych lub osób prawnych, które są mają zgodny zamiar prowadzenia określonego rodzaju działalności. Najbardziej rozpowszechnione są w obrocie spółki handlowe.
- sprzeciw
- środek zaskarżenia wyroku zaocznego lub wyroku nakazowego.
- stosunek prawny
- każda relacja społeczna, która podlega regulacji prawnej. Z zaistnieniem stosunku prawnego przepisy wiążą określone skutki prawne (np. stosunek prawny, jakim jest umowa najmu, rodzi obowiązek płacenia czynszu po stronie najemcy).
- strona
- podmioty czynności prawnych (np. najemca i wynajmujący), postępowania sądowego (np. powód i pozwany) lub administracyjnego (np. organ administracji i wnioskodawca).
- szkoda
- uszczerbek w majątku lub dobrach osobistych, który doznał poszkodowany wbrew swojej woli.
- świadek
- w prawie procesowym jest to osoba powołana przez organ prowadzący postępowanie do złożenia zeznań. Świadek jest źródłem dowodowym, natomiast dowód mogą stanowić jego zeznania.
T
- termin zawity (prekluzyjny)
- czas przeznaczony na dokonanie odpowiednich czynności prawnych, po upływie którego uprawnienie do dokonania tej czynności wygasa.
- testament
- sposób rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci, jak również dokument zawierający takie rozporządzenia.
- tytuł egzekucyjny
- dokument urzędowy, który stwierdza istnienie i treść zobowiązania oraz kto jest dłużnikiem i wierzycielem. Po nadaniu klauzuli wykonalności stanowi podstawę do wszczęcia i prowadzenia egzekucji.
U
- ubezwłasnowolnienie
- pozbawienie osoby fizycznej zdolności do czynności prawnych w określonym zakresie. Osoba ubezwłasnowolniona nie może samodzielnie dokonywać skutecznych czynności prawnych (np. zawierać umów).
- udziałowiec
- wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, posiadający udziały w tej spółce.
- ugoda
- szczególnego rodzaju umowa, na mocy której strony określonego stosunku prawnego czynią sobie wzajemne ustępstwa w celu rozwiązania istniejącego między nimi sporu. Jeśli ugoda taka zostaje zawarta w toku postępowania sądowego i zostanie zatwierdzona przez sąd, zawarcie ugody kończy spór, a sąd nie wydaje wyroku.
- umowa
- w prawie cywilnym jest to zgodne porozumienie dwóch lub więcej stron, ustalające ich wzajemne prawa lub obowiązki, które zmierza do wywołania określonych skutków prawnych. Są nimi powstanie, zmiana lub ustanie stosunku prawnego.
- urząd administracyjny
- jest to majątek oraz zespół osób, służący organowi administracyjnemu do wykonywania jego zadań. Urząd nie posiada własnych kompetencji, a jedynie wypełnia kompetencje organu.
- ustawa
- akt normatywny o charakterze powszechnie obowiązującym, uchwalany przez Sejm i Senat. Przedmiotem ustawy może być każda sprawa, która nie jest zastrzeżona dla Konstytucji lub umów międzynarodowych. Ustawa ma rangę niższą niż Konstytucja i umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia instytucji Wspólnot Europejskich.
- użytkowanie wieczyste
- jedno z rodzajów praw rzeczowych, obok własności i ograniczonych praw rzeczowych, które wiąże się z uprawnieniami do nieruchomości gruntowej.
W
- wezwanie
- pismo urzędowe, w którym organ administracji lub sąd wzywa do dokonania określonej czynności (np. stawienia się w sądzie). Zazwyczaj w treści wezwania znajduje się pouczenie, w którym podane są informacje o skutkach prawnych, jakie łączą się z niezastosowaniem się do wezwania.
- wierzyciel
- osoba uprawniona do otrzymania od dłużnika świadczenia pieniężnego lub rzeczowego, wynikającego z istniejącego między nimi stosunku prawnego (np. umowy pożyczki).
- władza rodzicielska
- ogół obowiązków oraz uprawnień przysługujących rodzicom względem dzieci
- wnioskodawca
- osoba, która występuje do sądu lub organu administracji z prośbą (wnioskiem) o załatwienie określonej sprawy.
- wspólnik
- osoba fizyczna lub osoba prawna uczestnicząca w spółce.
- wykroczenie
- czyn człowieka, zabroniony pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5.000 złotych lub nagany, przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia społecznie szkodliwy,
- wynajmujący
- osoba oddająca w używanie określoną rzecz, najczęściej lokal mieszkalny, w zamian za czynsz.
- wyrok
- urzędowy akt sądu, w którym sąd orzeka merytorycznie o zasadniczej kwestii będącej przedmiotem postępowania sądowego.
- wywłaszczenie
- pozbawienie lub ograniczenie służącego prawa do oznaczonej rzeczy, zarówno rzeczy ruchomej, jak i nieruchomości, na mocy indywidualnego aktu prawnego wydawanego przez organ administracyjny (decyzja o wywłaszczeniu).
Z
- zachowek
- określona suma pieniężna, stanowiąca część majątku spadkowego, która przysługuje osobom najbliższym pominiętym w testamencie przez spadkodawcę, a także spadkobiercom, jeśli ich udział w majątku spadkowym jest niższy od przysługującego im zachowku. Prawo do zachowku realizowane jest w formie powództwa przeciw spadkobiercom testamentowym oraz osobom obdarowanym darowizną zaliczaną do spadku.
- zasiedzenie
- jeden ze sposobów nabycia prawa rzeczowego (np. własności, służebności gruntowych) przez osobę sprawującą władztwo nad rzeczą przez określony ustawą czas.
- zastaw
- instytucja prawna służąca zabezpieczeniu wierzytelności. W odróżnieniu od hipoteki, zastaw nie może być ustanowiony na nieruchomości. W razie niemożności odzyskania należności, wierzyciel ma prawo sprzedaży rzeczy dłużnika oddanej w zastaw.
- zastawnik
- wierzyciel, którego wierzytelność została zabezpieczona zastawem.
- zastawca
- dłużnik, na którego rzeczy został ustanowiony zastaw.
- zażalenie
- środek odwoławczy służący od niektórych postanowień nierozstrzygających sprawy co do istoty, wydanych przez sąd, prokuratora lub organ administracji publicznej.
- zdarzenie prawne
- wszelkie sytuacje, zarówno zależne, jak i niezależne od ludzkiej woli, z którymi prawo wiąże skutki prawne (np. urodzenie się dziecka, śmierć, zawarcie umowy).
- zdolność procesowa
- zdolność podmiotów postępowania sądowego do samodzielnego podejmowania czynności procesowych (np. wniesienia pozwu). Pełną zdolność procesową posiadają osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych oraz osoby prawne.
- zdolność sądowa
- jest odpowiednikiem zdolności prawnej, a zatem posiada ją każdy podmiot, mający zdolność prawną. Zdolność sądową mają także organizacje społeczne, choć nie maja zdolności prawnej. Upoważnia do występowania w postępowaniu sądowym cywilnym (np. jako świadek).
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Wszelkie prawa zastrzeżone © 2009 Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich