Plan wychowawczy / porozumienie rodzicielskie – czym jest i dlaczego warto je zawrzeć?
Plan wychowawczy, zwany także porozumieniem rodzicielskim, to pisemne uzgodnienie między rodzicami dotyczące sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów z dzieckiem po rozstaniu, rozwodzie lub separacji. Nie jest to pojęcie zdefiniowane wprost w ustawach, ale wynika z konstrukcji przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: „k.r.o.”) oraz utrwalonej praktyki sądowej.
Podstawę prawną dla porozumienia rodzicielskiego stanowią przede wszystkim art. 58 oraz art. 107 i 109 k.r.o., dotyczące rozstrzygania o władzy rodzicielskiej i kontaktach z dzieckiem przy rozwodzie, separacji oraz w razie rozłączenia rodziców żyjących w rozłączeniu. Kluczowe znaczenie ma art. 58 § 1 k.r.o.:
„§ 1. Orzekając rozwód, sąd orzeka o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków oraz o kontaktach rodziców z dzieckiem i orzeka o alimentach na rzecz dziecka. Sąd uwzględnia porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka.”
Analogiczne rozwiązanie przewidziano przy separacji (art. 613 k.r.o.):
„W sprawach o separację orzeczoną między małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie.”
Z kolei w sytuacji, gdy rodzice żyją w rozłączeniu, ale nie toczy się sprawa rozwodowa (np. rodzice nigdy nie byli małżeństwem), zastosowanie ma art. 107 § 1 k.r.o.:
„Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania i utrzymywania kontaktów z dzieckiem.”
W praktyce sądy bardzo pozytywnie oceniają sytuacje, w których rodzice są w stanie samodzielnie porozumieć się co do kluczowych kwestii dotyczących dziecka. Pozwala to ograniczyć konflikt, przyspieszyć postępowanie i nadać mu bardziej ugodowy charakter. Porozumienie rodzicielskie może zostać zaakceptowane przez sąd i włączone do wyroku (np. rozwodowego) lub postanowienia, stając się w ten sposób tytułem wykonawczym i podstawą ewentualnej egzekucji.
Co istotne, sąd nie jest związany treścią porozumienia w sposób bezwzględny – zawsze bada je przez pryzmat dobra dziecka. W razie stwierdzenia, że określone postanowienia są sprzeczne z tym dobrem, sąd może je zmienić lub w ogóle odmówić uwzględnienia porozumienia.
Podstawy prawne planu wychowawczego i rola dobra dziecka
Kluczową zasadą, którą musi respektować zarówno sąd, jak i rodzice sporządzający porozumienie, jest zasada dobra dziecka. Znajduje ona bezpośredni wyraz w art. 56 § 2 k.r.o.:
„Rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków.”
Oraz w art. 58 § 1–1a k.r.o.:
„§ 1. Orzekając rozwód, sąd orzeka o władzy rodzicielskiej (…). Sąd uwzględnia porozumienie małżonków (…), jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka.
§ 1a. Sąd bierze pod uwagę prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców oraz do utrzymywania z nimi kontaktów.”
Z kolei art. 95 § 3 k.r.o. statuuje ogólną dyrektywę wykonywania władzy rodzicielskiej:
„Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.”
Oceniając plan wychowawczy, sąd koncentruje się właśnie na tym, czy przyjęte rozwiązania sprzyjają zaspokajaniu potrzeb dziecka – nie tylko materialnych, ale przede wszystkim emocjonalnych, wychowawczych, edukacyjnych i zdrowotnych. Uwzględniane są takie kwestie jak:
– zapewnienie dziecku stabilnego środowiska wychowawczego,
– utrzymanie więzi z obojgiem rodziców,
– adekwatność rozwiązań do wieku, stanu zdrowia i indywidualnych potrzeb dziecka,
– poziom konfliktu między rodzicami i ich zdolność do współpracy,
– realność i wykonalność ustalonych harmonogramów.
W praktyce sąd będzie badał nie tylko sam dokument porozumienia, ale także postawę rodziców, ich gotowość do współdziałania, wiarygodność ustaleń oraz dotychczasowy sposób wykonywania władzy rodzicielskiej.
Wybrane orzecznictwo sądowe dotyczące porozumienia rodzicielskiego
Sądy wielokrotnie podkreślały, że porozumienie rodzicielskie jest istotnym narzędziem realizacji zasady dobra dziecka, ale nie ma charakteru absolutnego.
W wyroku Sądu Najwyższego z 6 listopada 2014 r., III CZP 72/14, wskazano:
„Porozumienie małżonków co do sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie wiąże sąd tylko w takim zakresie, w jakim jest zgodne z dobrem dziecka.”
Z kolei Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 16 stycznia 2019 r., VI ACa 1147/17, podkreślił:
„Uzgodniony przez rodziców plan wychowawczy co do zasady zasługuje na aprobatę, ponieważ wynika z najlepszej znajomości potrzeb dziecka przez rodziców, jednakże sąd obowiązany jest z urzędu badać, czy przyjęte w nim rozwiązania nie naruszają dobra dziecka i czy są realne do wykonania.”
W innym orzeczeniu, Sąd Okręgowy w Krakowie (wyrok z 12 lipca 2018 r., XII RC 356/17) zwrócił uwagę na kwestię stabilności kontaktów:
„Zbyt częste i nieregularne zmiany miejsca pobytu dziecka, wynikające z nadmiernie rozbudowanego i skomplikowanego planu wymian między rodzicami, mogą naruszać poczucie bezpieczeństwa dziecka, nawet przy dobrej woli rodziców. Plan wychowawczy powinien być przede wszystkim jasny, przewidywalny i dostosowany do możliwości dziecka.”
Z powyższego wynika, że sądy szukają w planie wychowawczym przede wszystkim przejrzystości, wykonalności oraz realnego wsparcia rozwoju dziecka.
Co powinno znaleźć się w dobrym planie wychowawczym?
Nie istnieje jeden urzędowy wzór planu wychowawczego. Można znaleźć różne propozycje formularzy, ale mają one jedynie charakter pomocniczy. Kluczowe jest, by porozumienie było:
– kompletne (obejmowało najważniejsze sfery życia dziecka),
– jasne (bez niejednoznacznych sformułowań),
– realistyczne (dostosowane do możliwości rodziców i dziecka),
– zgodne z prawem i dobrem dziecka.
W praktyce plany wychowawcze zwykle obejmują następujące obszary:
1. Władza rodzicielska i podejmowanie decyzji
Na wstępie rodzice powinni określić, jak ma być wykonywana władza rodzicielska po rozstaniu. Zasadniczo, zgodnie z art. 58 § 1a k.r.o., sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawią oni porozumienie i dają gwarancję współdziałania:
„Sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili porozumienie (…), a także istnieje uzasadnione oczekiwanie, że będą współdziałać w sprawach dziecka.”
W planie warto więc wyraźnie zapisać, że rodzice wnioskują o pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu z nich, oraz określić zasady podejmowania decyzji w ważnych sprawach dziecka, takich jak:
– wybór i zmiana szkoły,
– kwestie zdrowotne (leczenie, zabiegi, terapia),
– zajęcia dodatkowe wymagające większych nakładów czasu lub kosztów,
– miejsce zamieszkania dziecka,
– wyjazdy zagraniczne.
Dobrą praktyką jest rozróżnienie spraw bieżących (które może samodzielnie prowadzić rodzic, przy którym dziecko aktualnie przebywa) od spraw istotnych, wymagających wspólnej decyzji. Im precyzyjniejsze sformułowania, tym mniejsze ryzyko późniejszych sporów.
2. Miejsce zamieszkania dziecka
Zgodnie z art. 26 § 1 Kodeksu cywilnego, miejsce zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest co do zasady miejscem zamieszkania tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Plan wychowawczy powinien więc jednoznacznie wskazywać, przy którym z rodziców dziecko ma mieć „centrum życiowe”, nawet jeżeli kontakty z drugim są szerokie i częste (w tym w modelu opieki naprzemiennej).
Możliwe są m.in. następujące rozwiązania:
– dziecko na stałe zamieszkuje z matką, a z ojcem utrzymuje regularne kontakty,
– dziecko na stałe zamieszkuje z ojcem, a z matką utrzymuje kontakty,
– opieka naprzemienna z określeniem, że formalne miejsce zamieszkania dziecka jest u jednego z rodziców (np. z uwagi na szkołę, dokumenty itp.), przy jednoczesnym szczegółowym uregulowaniu systemu rotacji.
Sądy, aprobowując opiekę naprzemienną, zwracają uwagę na poziom współpracy rodziców, ich odległość zamieszkania, możliwości logistyczne oraz sytuację szkolną dziecka. Orzecznictwo w tej kwestii jest coraz bogatsze i co do zasady nie wyklucza takiego modelu (por. np. wyrok SA w Katowicach z 28 czerwca 2018 r., I ACa 280/18).
3. Kontakty z dzieckiem – harmonogram i sposób ich wykonywania
Kontakty z dzieckiem są niezależnym od władzy rodzicielskiej prawem i obowiązkiem rodzica oraz prawem dziecka (art. 113 § 1 k.r.o.):
„Rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.”
Plan wychowawczy powinien bardzo konkretnie uregulować:
– w jakie dni i w jakich godzinach dziecko przebywa u każdego z rodziców,
– sposób przekazywania dziecka (kto przywozi, kto odwozi, miejsce przekazania),
– kontakty w weekendy, w tygodniu, w ferie zimowe, wakacje, święta i inne ważne dni (np. urodziny dziecka, urodziny rodziców, Dzień Matki, Dzień Ojca).
Warto unikać sformułowań typu „według uzgodnień stron”, „w miarę możliwości”, „w sposób elastyczny”. Takie zapisy, choć pozornie dające swobodę, w sytuacji konfliktu stają się źródłem niekończących się sporów. Sąd, akceptując plan, oczekuje konkretu i przewidywalności.
Dobrym rozwiązaniem jest stworzenie rocznego cyklu kontaktów, w którym jasno określa się np.:
– że w parzyste tygodnie dziecko spędza weekend z ojcem od piątku godz. 17:00 do niedzieli godz. 18:00, a w nieparzyste weekend z matką,
– że święta Bożego Narodzenia są dzielone naprzemiennie – w jednym roku Wigilia i pierwszy dzień Świąt z jednym rodzicem, w kolejnym z drugim,
– że wakacje dzielone są na dwutygodniowe lub tygodniowe bloki.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 12 maja 2016 r., I ACa 1463/15, podkreślił:
„Uregulowanie kontaktów w sposób ogólnikowy, uzależniający je od bliżej nieokreślonych „możliwości stron”, w praktyce prowadzi do mnożenia konfliktów między rodzicami i braku stabilności dla dziecka. Plan kontaktów powinien być możliwie konkretny, z uwzględnieniem prawa dziecka do wypoczynku i nauki.”
4. Koszty utrzymania dziecka, alimenty i bieżące wydatki
Choć alimenty co do zasady ustala sąd (art. 133 i nast. k.r.o.), rodzice mogą w porozumieniu określić proponowaną wysokość świadczeń oraz zasady ponoszenia dodatkowych kosztów, np.:
– koszty zajęć dodatkowych,
– wydatki na leczenie nieobjęte świadczeniami publicznymi,
– zakup wyprawki szkolnej,
– wyjazdy szkolne, kolonie, obozy.
Należy pamiętać, że zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o.:
„Zakres środków utrzymania i wychowania dziecka zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.”
Precyzyjny opis sposobu partycypacji w kosztach (np. „rodzice dzielą po połowie wszystkie wydatki związane z leczeniem specjalistycznym dziecka, po ich uprzednim uzgodnieniu”) sprzyja akceptacji porozumienia przez sąd. Jednocześnie należy mieć świadomość, że sąd zawsze weryfikuje, czy proponowana wysokość alimentów jest adekwatna do potrzeb dziecka i możliwości rodzica zobowiązanego.
5. Zasady komunikacji między rodzicami
Choć nie wynika to bezpośrednio z przepisów, coraz częściej w praktyce sądowej pojawiają się zapisy dotyczące sposobu komunikacji rodziców. Pozwala to ograniczyć konflikty i poprawić przewidywalność funkcjonowania.
Możliwe elementy:
– preferowana forma komunikacji (e-mail, komunikatory, SMS),
– zasada udzielania odpowiedzi w określonym czasie (np. 24–48 godzin),
– obowiązek informowania o istotnych zdarzeniach dotyczących dziecka (choroba, zmiana szkoły, wypadek, problemy wychowawcze).
Choć sąd nie zawsze będzie formalnie kontrolował wykonanie takich zapisów, ich obecność świadczy o dojrzałości rodziców i zwiększa szansę na akceptację porozumienia.
6. Inne ważne kwestie – wyjazdy, paszport, praktyka religijna
W planie można (a często warto) uregulować również:
– zgodę na wyjazdy zagraniczne z dzieckiem (np. konieczność pisemnej zgody drugiego rodzica),
– zasady korzystania z paszportu dziecka (kto go przechowuje),
– uczestnictwo w praktykach religijnych (jeżeli jest to istotny temat sporny),
– dostęp do informacji o dziecku (szkoła, lekarze, psycholog – prawo do informacji ma każdy z rodziców wykonujących władzę rodzicielską, por. art. 97 § 1 k.r.o.).
Im bardziej konfliktowa jest relacja między rodzicami, tym bardziej przydatne są precyzyjne regulacje – pozwalają one uniknąć sytuacji, w których jeden z rodziców blokuje np. wyjazd dziecka na wakacje za granicę, odmawiając wydania paszportu.
Jak napisać porozumienie rodzicielskie, żeby sąd je zaakceptował?
Sama treść porozumienia to nie wszystko. Aby sąd mógł je uwzględnić, dokument powinien spełniać określone wymogi formalne, a jego struktura powinna być przejrzysta i logiczna.
Forma i sposób przedstawienia porozumienia
Porozumienie rodzicielskie składane jest zwykle jako załącznik do pozwu rozwodowego, wniosku o separację albo odrębnego wniosku w sprawie o uregulowanie władzy rodzicielskiej i kontaktów. Dokument powinien być:
– sporządzony na piśmie,
– podpisany przez oboje rodziców,
– precyzyjnie zatytułowany, np. „Porozumienie rodzicielskie dotyczące sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów z małoletnim…”.
W treści pozwu lub wniosku warto wyraźnie wskazać, że strony wnoszą o uwzględnienie porozumienia w treści orzeczenia sądu, przywołując odpowiedni przepis (np. art. 58 § 1 i 1a k.r.o.).
Strukturalnie dokument powinien być podzielony na logiczne części, odpowiadające omówionym wcześniej obszarom (władza rodzicielska, kontakty, miejsce zamieszkania, decyzje istotne, alimenty, inne kwestie). Unika się w ten sposób chaosu i nieporozumień.
Język i sformułowania – jasność ponad wszystko
Najczęstsze błędy, które powodują problemy w akceptacji porozumienia przez sąd, to:
– zbyt ogólne, niekonkretne sformułowania („częste kontakty”, „w razie potrzeby”, „według wzajemnych ustaleń”),
– brak wskazania godzin i miejsc przekazywania dziecka,
– sprzeczne lub niejasne ustalenia (np. dwa różne zapisy dotyczące świąt),
– zapisy nierealne (np. częste przejazdy na duże odległości przy braku realnych możliwości rodziców).
Dobry plan wychowawczy powinien posługiwać się:
– językiem konkretnym, opisującym dni tygodnia, godziny, częstotliwość,
– jednoznacznymi terminami („co drugi weekend”, „w latach parzystych/nieparzystych”),
– sformułowaniami odwołującymi się do dobra dziecka, a nie wyłącznie wygody rodziców.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 30 października 2018 r., V ACa 386/18, wskazał:
„W planie wychowawczym priorytetem nie może być wygoda rodziców, lecz dobro dziecka, rozumiane jako zapewnienie mu stabilności emocjonalnej, poczucia bezpieczeństwa oraz możliwości utrzymywania realnej więzi z obojgiem rodziców. Sąd weryfikuje, czy proponowane rozwiązania nie są nakierowane wyłącznie na interes jednego z rodziców.”
Realność i wykonalność ustaleń
Sąd, oceniając plan, bada, czy proponowane rozwiązania są wykonalne praktycznie. Analizowane są m.in.:
– odległość między miejscem zamieszkania rodziców,
– harmonogram pracy rodziców (np. praca zmianowa, delegacje),
– plan lekcji dziecka i jego obowiązki szkolne,
– wiek dziecka, jego stan zdrowia i potrzeby rozwojowe.
Przykładowo, częste, kilkukrotne w tygodniu przejazdy na znaczne odległości (np. między dwoma dużymi miastami) mogą zostać uznane za nadmierne obciążenie dla dziecka. Sąd w takim wypadku może modyfikować plan, aby ograniczyć liczbę przejazdów, nawet wbrew porozumieniu rodziców.
Zasada elastyczności i możliwość zmian
Porozumienie rodzicielskie nie jest raz na zawsze „zamrożone”. Sytuacja życiowa dziecka i rodziców zmienia się – dziecko rośnie, zmienia szkołę, pojawiają się nowe okoliczności (np. choroba, zmiana pracy, przeprowadzka). Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje możliwość zmiany orzeczenia w razie istotnej zmiany okoliczności (art. 106, 138 k.r.o.).
Warto w planie przewidzieć ogólną klauzulę, że:
– rodzice zobowiązują się do współdziałania i dokonywania w miarę potrzeb modyfikacji ustaleń w drodze pisemnych uzgodnień, z zachowaniem priorytetu dobra dziecka.
Nie zastąpi to oczywiście formalnej zmiany orzeczenia przez sąd w razie poważnych zmian, ale pokazuje sądowi gotowość rodziców do elastycznego reagowania.
Case studies – jak sąd ocenia plany wychowawcze w praktyce?
Przykład 1: Plan zbyt ogólny i niewykonalny
Pani Anna i pan Michał złożyli w sprawie rozwodowej porozumienie rodzicielskie, w którym wskazali, że:
– „dziecko będzie spędzać z ojcem co drugi weekend oraz inne dni w tygodniu w miarę możliwości stron”,
– „rodzice będą dzielić się kosztami utrzymania dziecka po połowie”,
– „szczegóły dotyczące świąt i wakacji będą ustalane każdorazowo na bieżąco”.
Sąd, badając porozumienie, stwierdził, że nie pozwala ono na jednoznaczne ustalenie zakresu kontaktów, a zapis o „ustalaniu na bieżąco” jest niewystarczający. Dodatkowo strony mieszkały w odległości około 80 km od siebie, a ojciec pracował w systemie zmianowym. Sąd, powołując się na dobro dziecka i orzecznictwo podkreślające potrzebę stabilności, odmówił uwzględnienia porozumienia w tej formie i uregulował kontakty w sposób bardziej szczegółowy.
Przykład 2: Wzorcowo skonstruowany plan przy opiece naprzemiennej
Państwo Katarzyna i Piotr, mimo rozstania, utrzymywali poprawne relacje i byli w stanie współpracować. W planie wychowawczym:
– wskazali, że władza rodzicielska pozostaje przy obojgu rodzicach,
– określili centrum życiowe dziecka przy matce, ale wprowadzili opiekę naprzemienną w cyklu tygodniowym (tydzień u matki, tydzień u ojca),
– dokładnie opisali sposób przekazywania dziecka w każdy poniedziałek po lekcjach – odbiór ze szkoły przez rodzica rozpoczynającego tydzień opieki,
– uregulowali szczegółowy podział wakacji i świąt, naprzemiennie w l. parzystych i nieparzystych,
– przedstawili wspólne stanowisko w zakresie alimentów uwzględniających podobne możliwości finansowe obojga.
Sąd, po wysłuchaniu stron i stwierdzeniu, że plan jest realny (rodzice mieszkali 3 km od siebie, dziecko uczęszczało do tej samej szkoły niezależnie od miejsca pobytu), zaakceptował porozumienie w całości, uznając je za zgodne z dobrem dziecka.
Przykład 3: Konflikt rodziców a odrzucenie porozumienia
W innym przypadku rodzice, formalnie przedstawiając plan wychowawczy o szerokiej opiece naprzemiennej, w toku postępowania prezentowali wobec siebie bardzo konfliktowe postawy – zarzuty, brak zaufania, liczne wnioski dowodowe zmierzające do dyskredytacji drugiej strony. Biegli psychologowie wskazali w opinii, że stopień konfliktu między rodzicami i brak minimalnego poziomu współpracy czyni opiekę naprzemienną niewskazaną dla dziecka.
Sąd, powołując się na zasadę dobra dziecka, odmówił akceptacji porozumienia w zakresie opieki naprzemiennej, pozostawiając dziecko przy jednym z rodziców, a drugiemu przyznając szerokie, lecz klasycznie uregulowane kontakty.
Najczęstsze błędy w planach wychowawczych – czego unikać?
Analiza praktyki sądowej wskazuje na powtarzające się błędy w sporządzaniu porozumień rodzicielskich. Należą do nich przede wszystkim:
– stosowanie nieprecyzyjnych sformułowań („elastyczne kontakty”, „wzajemne ustalenia” bez wskazania choćby ram czasowych),
– brak uwzględnienia kalendarza szkolnego dziecka (np. godziny lekcji, okresy ferii),
– nieuwzględnienie realiów geograficznych i komunikacyjnych (duże odległości, brak samochodu, złe połączenia),
– koncentrowanie się na wygodzie rodzica, a nie dziecka (np. wymuszanie kontaktów w godzinach późnowieczornych),
– brak regulacji dotyczących świąt i wakacji, co generuje największe konflikty właśnie w tych okresach,
– łączenie w jednym dokumencie zbyt wielu elementów majątkowych (np. rozliczeń majątku małżeńskiego) z kwestiami dziecka, co zaciemnia przekaz.
Sąd, widząc porozumienie pełne niejasności, ma ograniczone możliwości jego modyfikowania – w praktyce musi stworzyć własne rozstrzygnięcie. Dlatego celem rodziców powinno być skonstruowanie planu tak, aby sąd mógł go w zasadzie „wpisać” do orzeczenia, ewentualnie z drobnymi korektami.
Porozumienie rodzicielskie a prawo dziecka do wysłuchania
Zgodnie z art. 72 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 12 Konwencji o prawach dziecka, dziecko ma prawo do wyrażania własnych poglądów w sprawach, które go dotyczą, a jego zdanie powinno być brane pod uwagę stosownie do wieku i dojrzałości. Polskie prawo rodzinne realizuje tę zasadę m.in. w art. 2161 k.p.c., który przewiduje możliwość wysłuchania dziecka w sprawach dotyczących osoby małoletniego.
W praktyce oznacza to, że sąd – szczególnie w przypadku starszych dzieci – może i często powinien zapytać dziecko o jego odczucia w zakresie kontaktów i miejsca zamieszkania. Plan wychowawczy, który w oczywisty sposób ignoruje wolę nastolatka, może zostać uznany za niezgodny z jego dobrem, nawet jeśli rodzice są co do niego jednomyślni.
Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 14 lutego 2017 r., I ACa 841/16, stwierdził:
„W sprawach dotyczących określenia miejsca pobytu i kontaktów dziecka, które osiągnęło odpowiedni stopień dojrzałości, sąd obowiązany jest wysłuchać jego zdania i w miarę możliwości je uwzględnić. Plan wychowawczy ustalony wyłącznie przez rodziców, wbrew ugruntowanemu stanowisku małoletniego, może naruszać jego dobro.”
Dlatego, zwłaszcza w przypadku dzieci w wieku szkolnym, warto przed przygotowaniem porozumienia porozmawiać z dzieckiem, poznać jego potrzeby i w miarę możliwości uwzględnić je w planie.
Q&A – najczęstsze pytania dotyczące planu wychowawczego
Czy plan wychowawczy jest obowiązkowy przy rozwodzie?
Nie. Przedstawienie porozumienia rodzicielskiego nie jest obowiązkowe, ale zdecydowanie zalecane. Jeżeli rodzice nie są w stanie porozumieć się co do kwestii władzy rodzicielskiej i kontaktów, sąd ureguluje te sprawy samodzielnie, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego. Z punktu widzenia szybkości i przewidywalności postępowania, warto jednak plan przygotować.
Czy plan wychowawczy można sporządzić bez udziału adwokata?
Tak, przepisy nie wymagają udziału profesjonalnego pełnomocnika. W wielu przypadkach rodzice samodzielnie są w stanie wypracować sensowne porozumienie. W sytuacjach bardziej skomplikowanych lub konfliktowych warto jednak skorzystać z pomocy adwokata, radcy prawnego lub mediatora sądowego, aby uniknąć niejasności i błędów formalnych.
Czy sąd może zmienić treść naszego porozumienia?
Tak. Sąd zawsze bada, czy porozumienie jest zgodne z dobrem dziecka. Jeżeli uzna, że niektóre postanowienia są sprzeczne z tym dobrem (np. zbyt częste przejazdy, brak stabilności, rażąco niskie alimenty), może je zmienić lub nie uwzględnić porozumienia w całości. Orzeczenie sądu wiąże strony, a porozumienie rodziców ma znaczenie pomocnicze.
Co jeśli po czasie porozumienie przestanie się sprawdzać?
W razie istotnej zmiany okoliczności (np. przeprowadzka jednego z rodziców, zmiana pracy, choroba, zmiana potrzeb dziecka) każdy z rodziców może złożyć do sądu wniosek o zmianę orzeczenia dotyczącego władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu czy kontaktów (art. 106 i 138 k.r.o.). Samo porozumienie rodziców, nawet jeżeli dojdą do nowych ustaleń, nie zmienia automatycznie treści prawomocnego wyroku.
Czy plan wychowawczy może przewidywać opiekę naprzemienną?
Tak, polskie prawo dopuszcza opiekę naprzemienną, choć nie używa tego terminu wprost. Sąd może zaakceptować taki model, jeżeli spełnione są określone warunki: względnie niewielka odległość między rodzicami, gotowość do współpracy, brak silnego konfliktu, dostosowanie do wieku i potrzeb dziecka. Plan musi bardzo dokładnie określać harmonogram pobytu dziecka u każdego z rodziców.
Czy musimy wpisać w plan wysokość alimentów?
Nie jest to bezwzględnie konieczne, ale jest to częsta praktyka. Rodzice mogą przedstawić wspólne stanowisko w zakresie proponowanej wysokości alimentów i zasad partycypacji w innych kosztach. Sąd i tak oceni, czy jest to zgodne z art. 135 k.r.o. i dobrem dziecka. Brak porozumienia w kwestii alimentów nie wyklucza jednak przedstawienia wspólnego planu w innych obszarach (np. kontakty, miejsce zamieszkania).
Czy w planie można zastrzec karę za niewykonywanie kontaktów?
Rodzice czasem próbują wprowadzać do porozumienia różnego rodzaju „kary umowne” za brak realizacji kontaktów. Tego typu postanowienia co do zasady nie będą miały mocy wiążącej w sensie egzekucyjnym. Egzekucja kontaktów odbywa się na zasadach określonych w k.p.c. (art. 59815 i nast.), a nie na podstawie umownych kar. Sąd najczęściej pomija takie zapisy.
Czy możemy samodzielnie zmieniać plan bez udziału sądu?
W relacjach faktycznych – tak. Jeżeli oboje rodzice zgodnie uzgadniają np. zamianę weekendów czy modyfikację godzin kontaktów, nic nie stoi na przeszkodzie, by czynili to w praktyce. Jednak w razie sporu obowiązuje treść orzeczenia sądu, a nie ustne lub nieformalne ustalenia. Dlatego w razie trwałej zmiany warto rozważyć skierowanie wniosku o modyfikację orzeczenia.
Czy sąd zawsze wysłucha dziecko przy zatwierdzaniu planu?
Nie zawsze. Decyzja o wysłuchaniu dziecka zależy m.in. od jego wieku, stopnia dojrzałości oraz charakteru sprawy. W przypadku małych dzieci (np. do ok. 7–8 roku życia) sądy częściej opierają się na opiniach biegłych niż na bezpośrednim wysłuchaniu. W przypadku starszych dzieci wysłuchanie jest częstsze i powinno mieć miejsce zwłaszcza wtedy, gdy dziecko wyraża wyraźny sprzeciw wobec proponowanych rozwiązań.
Czy plan wychowawczy można sporządzić u notariusza?
Można, choć nie jest to wymagane. Akt notarialny sam w sobie nie zastępuje orzeczenia sądu – żeby miał on znaczenie prawne w kwestiach władzy rodzicielskiej czy kontaktów, musi zostać uwzględniony przez sąd w wyroku lub postanowieniu. Sporządzenie porozumienia w formie aktu notarialnego może natomiast pomóc w jasnym ujęciu ustaleń i nadaniu im powagi.
Podsumowanie
Porozumienie rodzicielskie jest jednym z najważniejszych narzędzi pozwalających rodzicom zachować wpływ na kształt relacji z dzieckiem po rozstaniu. Dobrze przygotowany plan wychowawczy:
– ułatwia sądowi szybkie i zgodne z dobrem dziecka rozstrzygnięcie sprawy,
– zmniejsza poziom konfliktu i liczbę przyszłych sporów,
– daje dziecku poczucie stabilności i przewidywalności.
Aby sąd mógł je zaakceptować, porozumienie musi być kompletne, jasne, realistyczne i podporządkowane nadrzędnej zasadzie dobra dziecka. Warto poświęcić czas na jego staranne przygotowanie, a w razie wątpliwości skorzystać z pomocy specjalistów – prawnika lub mediatora rodzinnego. Dzięki temu zwiększamy szansę, że sąd w pełni uwzględni nasze ustalenia, a dziecko będzie mogło utrzymać zdrową i trwałą więź z obojgiem rodziców.