Prawo spadkowe, choć z pozoru wydaje się klasycznym i mało dynamicznym obszarem prawa cywilnego, w praktyce często dotyka sytuacji dramatycznych, nagłych i nieprzewidywalnych. Właśnie na takim styku „zwykłych” regulacji i sytuacji nadzwyczajnych pojawia się instytucja testamentu szczególnego, w tym testamentu ustnego. Jest to rozwiązanie przewidziane przez ustawodawcę na wypadek, gdy sporządzenie testamentu w zwykłej formie (zwłaszcza pisemnej lub notarialnej) jest niemożliwe lub znacznie utrudnione.
Testament ustny, będący jednym z trzech rodzajów testamentów szczególnych, budzi w praktyce szczególnie wiele wątpliwości. Z jednej strony pozwala uratować ostatnią wolę spadkodawcy w sytuacjach granicznych, z drugiej – bywa polem konfliktów sądowych, prób manipulacji i sporów dowodowych między potencjalnymi spadkobiercami. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie w sposób kompleksowy, ale przystępny, kiedy i na jakich zasadach można ważnie sporządzić testament ustny, jakie konsekwencje niesie jego wybór oraz jakie problemy praktyczne najczęściej pojawiają się w sprawach sądowych.
Podstawy prawne testamentu ustnego jako testamentu szczególnego
Zasadnicze regulacje dotyczące testamentów szczególnych, w tym testamentu ustnego, znajdują się w Kodeksie cywilnym (ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r., Dz.U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm.), w księdze czwartej „Spadki”, w dziale III „Testament”, rozdziale III „Szczególne formy testamentu”.
Ustawodawca w art. 952 k.c. przewidział możliwość sporządzenia testamentu ustnego, stanowiąc w § 1:
Jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.
Dalsze paragrafy doprecyzowują, jak powinno dojść do utrwalenia treści takiego testamentu oraz jakie są terminy, po upływie których testament ustny traci moc. Zgodnie z art. 952 § 2 k.c.:
Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.
Jeżeli treść testamentu ustnego nie została stwierdzona w sposób pisemny opisany powyżej, istnieje droga sądowa opisana w art. 952 § 3 k.c.:
Jeżeli treść testamentu ustnego nie została stwierdzona w sposób wskazany w § 2, można ją stwierdzić przed sądem poprzez zgodne zeznania świadków złożone przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka duże trudności, sąd może poprzestać na zeznaniach dwóch świadków.
W praktyce to właśnie te przepisy stanowią punkt wyjścia do oceny ważności testamentu ustnego, a ich naruszenie lub nieprawidłowe zastosowanie często prowadzi do sporów sądowych.
Charakter testamentów szczególnych i ich wyjątkowy status
Testamenty szczególne (ustny, podróżny oraz wojskowy) stanowią wyjątek od ogólnych zasad dotyczących formy testamentu. Zasadniczo, zgodnie z polskim prawem, preferowane są testamenty zwykłe, w szczególności testament notarialny (art. 950 k.c.) oraz testament własnoręczny (art. 949 k.c.). Zapisanie ostatniej woli na piśmie, najlepiej w formie aktu notarialnego, zapewnia przejrzystość, bezpieczeństwo obrotu prawnego oraz znacząco ogranicza ryzyko sporów.
Testamenty szczególne są przewidziane jako rozwiązanie awaryjne, na wypadek wystąpienia okoliczności nadzwyczajnych. Sama ich istota zakłada, że nie mogą być traktowane jako równorzędny, swobodny wybór formy testamentu przez spadkodawcę. Ustawodawca ogranicza ich zastosowanie do określonych, wyjątkowych sytuacji, a co więcej – wprowadza zasadę ich tymczasowości. Art. 955 k.c. stanowi bowiem:
Testament szczególny traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy zwykłej, chyba że spadkodawca w tym czasie umrze.
W konsekwencji testament ustny jest instytucją o charakterze:
– wyjątkowym – stosowaną wyłącznie w szczególnych, określonych ustawą sytuacjach,
– subsydiarnym – dopuszczalnym wtedy, gdy formy zwykłe (zwłaszcza notarialna) są niemożliwe lub znacznie utrudnione,
– tymczasowym – którego moc co do zasady wygasa z upływem 6 miesięcy od ustania okoliczności usprawiedliwiających jego sporządzenie, chyba że śmierć nastąpi wcześniej.
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że testamenty szczególne, a zwłaszcza testament ustny, jako forma wyjątkowa, nie mogą być interpretowane rozszerzająco. W jednym z orzeczeń wskazano:
Przepisy o testamentach szczególnych mają charakter wyjątkowy i jako takie nie mogą być interpretowane w sposób prowadzący do obejścia wymogów dotyczących formy testamentu zwykłego. (por. wyrok SN z 11 marca 2011 r., II CSK 381/10)
W praktyce oznacza to, że każde odstępstwo od standardowych wymogów formy testamentu będzie oceniane przez sąd rygorystycznie, z uwzględnieniem zasad pewności obrotu i ochrony praw potencjalnych spadkobierców ustawowych.
Przesłanki sporządzenia testamentu ustnego: „obawa rychłej śmierci” i „szczególne okoliczności”
Kluczowym elementem konstrukcji testamentu ustnego jest ograniczenie możliwości jego sporządzenia tylko do sytuacji, w których:
– istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy, albo
– wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.
Obie te przesłanki mają charakter alternatywny – wystarczy zaistnienie jednej z nich, ale musi być ona realna, obiektywnie usprawiedliwiona i możliwa do wykazania dowodowo.
Obawa rychłej śmierci – jak rozumieć to pojęcie?
Pojęcie „obawy rychłej śmierci” nie zostało zdefiniowane wprost w Kodeksie cywilnym, dlatego jego rozumienie wypracował w głównej mierze Sąd Najwyższy i sądy powszechne. Podkreśla się, że nie chodzi tu o subiektywne przekonanie spadkodawcy, lecz o obiektywne okoliczności uzasadniające przekonanie, że śmierć może nastąpić w krótkim czasie.
W judykaturze wskazuje się, że:
Obawa rychłej śmierci zachodzi wówczas, gdy na podstawie okoliczności towarzyszących sytuacji życiowej spadkodawcy, w szczególności jego stanu zdrowia, można zasadnie przyjąć, że istnieje realne, a nie hipotetyczne zagrożenie zgonem w niedalekiej przyszłości. (por. wyrok SN z 15 lutego 2012 r., I CSK 258/11)
Nie jest konieczne, aby stan zdrowia obiektywnie rokował zgon w ciągu godzin czy dni, lecz musi występować poważne, aktualne zagrożenie życia. Przykładowo, orzecznictwo dopuszcza testament ustny w sytuacjach:
– ciężkiego zawału serca połączonego z hospitalizacją na oddziale intensywnej terapii,
– zaawansowanej choroby nowotworowej w stadium terminalnym,
– ciężkiego wypadku komunikacyjnego, w wyniku którego spadkodawca doznał poważnych obrażeń i jest hospitalizowany.
Nie wystarczy natomiast samo podeszłe wieku czy świadomość nieuchronności śmierci w perspektywie miesięcy czy lat. Sąd Apelacyjny w Warszawie w jednym z orzeczeń wskazał:
Sam podeszły wiek i wielonarządowe schorzenia przewlekłe nie przesądzają jeszcze o istnieniu obawy rychłej śmierci w rozumieniu art. 952 § 1 k.c., jeżeli nie wystąpiły nagłe, dramatyczne okoliczności prowadzące do gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia. (por. wyrok SA w Warszawie z 24 stycznia 2018 r., VI ACa 1273/16)
Szczególne okoliczności uniemożliwiające zachowanie zwykłej formy
Drugą przesłanką dopuszczającą sporządzenie testamentu ustnego jest zaistnienie „szczególnych okoliczności”, które powodują, że zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Chodzi o zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, takie jak:
– katastrofy naturalne (powodzie, trzęsienia ziemi, pożary na dużą skalę),
– katastrofy komunikacyjne (np. poważny wypadek autokaru w miejscu odciętym od normalnej infrastruktury),
– działania wojenne, zamieszki, klęski żywiołowe,
– nagła hospitalizacja w warunkach, w których nie ma dostępu do notariusza, a spadkodawca nie jest w stanie sporządzić testamentu własnoręcznego (np. z powodu paraliżu kończyn).
Co istotne, nie chodzi jedynie o utrudniony dostęp do notariusza jako takiego, ale o sytuację, w której w danych realiach nie sposób w rozsądnym czasie uzyskać pomocy profesjonalisty ani nawet własnoręcznie sporządzić dokument. Sąd Najwyższy wskazał:
Dla uznania, że zachowanie zwykłej formy testamentu jest „bardzo utrudnione”, nie wystarcza sama niedogodność lub konieczność podjęcia pewnego wysiłku organizacyjnego; wymagane jest wystąpienie obiektywnych przeszkód o wyjątkowym charakterze, które czynią sporządzenie testamentu zwykłego praktycznie nierealnym w zaistniałych okolicznościach. (por. postanowienie SN z 10 stycznia 2019 r., IV CSK 301/18)
Z drugiej strony, rozwój środków komunikacji, dostępności notariuszy i świadomości prawnej społeczeństwa powoduje, że sądy coraz częściej oceniają możliwość sporządzenia testamentu zwykłego jako realną, nawet w trudniejszych warunkach. Tym samym nadużywanie formy testamentu ustnego jest oceniane krytycznie.
Wymogi formalne testamentu ustnego – świadkowie, treść i forma oświadczenia
Samo zaistnienie przesłanek szczególnych nie wystarcza do ważnego sporządzenia testamentu ustnego. Konieczne jest jeszcze spełnienie szeregu wymogów formalnych, które mają na celu minimalizację ryzyka nadużyć i fałszowania ostatniej woli.
Liczba i obecność świadków
Zgodnie z art. 952 § 1 k.c., testament ustny może być sporządzony wyłącznie „przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków”. Oznacza to, że:
– oświadczenie woli spadkodawcy musi być złożone jednocześnie wobec minimum trzech osób, które pełnią funkcję świadków,
– świadkowie muszą być obecni fizycznie w tym samym miejscu i czasie; obecność „wirtualna” (np. poprzez wideokonferencję) nie jest obecnie wprost akceptowana przez przepisy,
– liczba świadków poniżej trzech skutkuje nieważnością testamentu ustnego.
Istotne są również ogólne wymogi dotyczące świadków testamentu, wynikające z art. 956 i 957 k.c. W myśl art. 956 k.c.:
Nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu:
1) osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych;
2) niewidomy, głuchy lub niemy;
3) osoba, która nie może czytać i pisać;
4) osoba nieznająca języka, w którym spadkodawca sporządza testament;
5) skazany prawomocnie za fałszywe zeznania.
Art. 957 § 1 k.c. uzupełnia ten katalog, wskazując m.in.:
Nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, ani małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.
Konsekwencją naruszenia tych przepisów nie jest automatycznie nieważność całego testamentu, ale – zgodnie z art. 958 k.c. – nieważność rozrządzeń dokonanych na rzecz tych osób.
Z punktu widzenia praktyki, w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku po osobie, która sporządziła testament ustny, sądy badają bardzo szczegółowo, czy osoby podające się za świadków spełniały te wymogi, a także czy była zachowana ich jednoczesna obecność.
Oświadczenie ostatniej woli – jednoznaczność i świadomość
Sam fakt wypowiedzenia przez spadkodawcę słów dotyczących majątku po śmierci nie zawsze oznacza ważne sporządzenie testamentu ustnego. Oświadczenie musi mieć charakter świadomy, swobodny i jednoznacznie ukierunkowany na rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci. Musi zatem:
– jasno wskazywać, że chodzi o rozrządzenie na wypadek śmierci (a nie np. o darowiznę, propozycję czy życzenie natury moralnej),
– określać krąg spadkobierców lub sposób podziału majątku,
– być złożone przez osobę o pełnej zdolności do czynności prawnych, mającą zdolność testowania.
W orzecznictwie sądów powszechnych można znaleźć przykłady, gdy wypowiedzi typu: „chciałbym, żebyście się dogadali i wszystko było uczciwie podzielone” nie zostały uznane za ważne oświadczenie ostatniej woli w formie testamentu ustnego, właśnie z uwagi na ich zbyt ogólny, niewiążący i bardziej moralny niż prawny charakter.
Stwierdzenie treści testamentu ustnego – forma pisemna i forma sądowa
Dużym wyzwaniem przy testamencie ustnym jest jego późniejsze udowodnienie przed sądem. Z tego względu ustawodawca przewidział dwie możliwe drogi stwierdzenia treści takiego testamentu: poprzez sporządzenie odpowiedniego pisma (oświadczenia świadków) lub w toku postępowania sądowego na podstawie zeznań świadków.
Stwierdzenie testamentu ustnego w formie pisemnej (art. 952 § 2 k.c.)
Pierwsza, preferowana droga polega na tym, że jeden ze świadków albo osoba trzecia sporządza pismo dokumentujące oświadczenie ostatniej woli spadkodawcy. Zgodnie z art. 952 § 2 k.c.:
Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.
W praktyce dokument taki ma zwykle formę pisemnego „protokołu” lub „oświadczenia”, w którym wskazuje się:
– dane osobowe spadkodawcy,
– datę i miejsce wypowiedzenia ostatniej woli,
– okoliczności jej złożenia (np. nagły zawał, brak możliwości kontaktu z notariuszem),
– dokładną treść rozrządzeń,
– datę i miejsce sporządzenia pisma,
– podpisy – spadkodawcy (o ile to możliwe) oraz wymaganej liczby świadków.
Niedochowanie rocznego terminu na spisanie oświadczenia nie prowadzi do automatycznej nieważności testamentu ustnego, ale zamyka drogę skorzystania z tej formy stwierdzenia jego treści. Pozostaje wówczas wyłącznie droga sądowa przewidziana w § 3.
Stwierdzenie testamentu ustnego przed sądem (art. 952 § 3 k.c.)
Druga możliwość polega na tym, że treść testamentu ustnego jest odtwarzana i stwierdzana w toku postępowania sądowego, na podstawie zeznań świadków. Przepis stanowi:
Jeżeli treść testamentu ustnego nie została stwierdzona w sposób wskazany w § 2, można ją stwierdzić przed sądem poprzez zgodne zeznania świadków złożone przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka duże trudności, sąd może poprzestać na zeznaniach dwóch świadków.
Istotne są tu dwa elementy:
– wymóg zgodności zeznań świadków – sąd oczekuje, że relacje świadków co do treści testamentu i okoliczności jego złożenia będą co do istoty zbieżne; rozbieżności rażące co do kluczowych fragmentów mogą podważyć wiarygodność oświadczeń,
– termin sześciu miesięcy od otwarcia spadku (czyli od śmierci spadkodawcy) na złożenie zeznań; przekroczenie tego terminu co do zasady uniemożliwia udowodnienie treści testamentu ustnego w tej formie.
W praktyce sąd, przesłuchując świadków, bada nie tylko samą treść oświadczenia ostatniej woli, ale także:
– czy istniały przesłanki dopuszczające sporządzenie testamentu ustnego (obawa rychłej śmierci, szczególne okoliczności),
– czy świadkowie spełniali wymogi ustawowe (art. 956, 957 k.c.),
– czy spadkodawca był w stanie świadomie i swobodnie wyrazić swoją wolę.
Postępowanie to jest zazwyczaj bardzo szczegółowe i wymaga od świadków precyzyjnych, wiarygodnych relacji. Stąd testament ustny często staje się ogniskiem sporów dowodowych.
Case studies – przykłady sytuacji z życia i stanowiska sądów
Aby lepiej zobrazować praktyczne problemy związane z testamentami ustnymi, warto przywołać kilka typowych scenariuszy, bazujących na motywach pojawiających się w orzecznictwie.
Przypadek 1: nagły zawał i testament ustny w szpitalu
Pan Jan, lat 68, trafia w nocy na szpitalny oddział ratunkowy z ciężkim zawałem serca. Lekarze informują rodzinę, że jego stan jest bardzo poważny, a rokowania niepewne. W sali obecna jest żona, córka, zięć oraz sąsiad. Pan Jan, świadom swojego położenia, stwierdza, że chce, aby po jego śmierci cały majątek przypadł żonie, z wyłączeniem dorosłego syna z pierwszego małżeństwa, z którym od lat nie utrzymuje kontaktu. Wypowiada to wobec wszystkich obecnych, mówiąc wprost, że jest to jego „ostatnia wola”.
W tej sytuacji można przyjąć, że istnieje obawa rychłej śmierci. Jednak aby doszło do ważnego testamentu ustnego, muszą być spełnione pozostałe przesłanki: jednoczesna obecność trzech świadków (co akurat zachodzi), odpowiednia zdolność świadków, brak przeszkód z art. 957 k.c. (np. korzyść dla konkretnego świadka). Problem może powstać, gdyby żona była jedną z osób formalnie uznanych za świadka, a jednocześnie testament przewidywał na jej rzecz korzyść – jej status świadka byłby wtedy prawnie wadliwy.
Jeżeli po kilku dniach od tego zdarzenia jeden z uczestników (np. sąsiad) spisze treść oświadczenia i uzyska podpisy wymaganej liczby świadków, powstanie dokument w rozumieniu art. 952 § 2 k.c. W toku postępowania sądowego pozostali potencjalni spadkobiercy (np. pominięty syn) mogą podważać zarówno istnienie przesłanek do sporządzenia testamentu ustnego, jak i prawidłowość jego stwierdzenia.
Przypadek 2: podeszły wiek a brak nagłych okoliczności
Pani Maria, 89-letnia emerytka, od lat boryka się z licznymi schorzeniami typowymi dla wieku podeszłego. Mieszka z wnuczką, której planuje pozostawić mieszkanie. Pewnego dnia, w obecności wnuczki i dwóch sąsiadek, oświadcza, że „wszystko po mnie ma być dla Kasi, bo ona się mną opiekuje”. Nie ma jednak żadnych nagłych okoliczności – jest to po prostu rozmowa przy okazji codziennych odwiedzin.
W takim stanie faktycznym trudno byłoby przyjąć, że zachodzi „obawa rychłej śmierci” w znaczeniu art. 952 k.c. Brak jest także „szczególnych okoliczności” uniemożliwiających sporządzenie testamentu własnoręcznego lub notarialnego. W efekcie nie są spełnione podstawowe przesłanki dopuszczalności testamentu ustnego, a więc nawet jeśli świadkowie potwierdzą treść oświadczenia, testament ustny może zostać uznany za nieważny.
Sąd, rozpatrując sprawę, najpewniej wskaże, że pani Maria powinna była sporządzić testament zwykły, a wybór formy ustnej w tej sytuacji nie znajduje oparcia w ustawie. Konsekwencją będzie dziedziczenie ustawowe, chyba że istnieją inne ważne rozrządzenia testamentowe.
Przypadek 3: katastrofa komunikacyjna i ustna dyspozycja majątkowa
Autokar z turystami ulega poważnemu wypadkowi w górskim terenie. Część pasażerów zostaje uwięziona we wraku, pomoc nie może dotrzeć od razu z uwagi na warunki atmosferyczne. Wśród poszkodowanych jest pan Adam, który odniósł bardzo ciężkie obrażenia. W obecności kilku innych uczestników wypadku, świadom grożącego mu niebezpieczeństwa, oświadcza, że cały swój majątek chce przekazać narzeczonej, z pominięciem rodziny, z którą pozostaje w konflikcie.
To klasyczny przykład „szczególnych okoliczności”, w których zachowanie zwykłej formy testamentu jest obiektywnie niemożliwe. Jeśli po zdarzeniu osoby obecne przy wypowiedzi pana Adama spiszą treść jego oświadczenia zgodnie z wymogami art. 952 § 2 k.c., a później potwierdzą ją przed sądem, jest duża szansa na uznanie ważności testamentu ustnego. W tego typu sprawach sąd będzie szczególnie wnikliwie badał, czy rzeczywiście można mówić o jednoczesnej obecności świadków, jaki był stan świadomości spadkodawcy oraz czy nie doszło do sugestii lub nacisku.
Czasowa moc testamentu ustnego i skutki upływu terminów
Wspomniany już art. 955 k.c. wprowadza zasadę tymczasowości testamentów szczególnych, w tym ustnego. Przepis ten stanowi:
Testament szczególny traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy zwykłej, chyba że spadkodawca w tym czasie umrze.
Oznacza to, że testament ustny ma charakter „awaryjny” nie tylko ze względu na swoją formę, ale także czas obowiązywania. Jeżeli po ustaniu okoliczności nadzwyczajnych (np. po wyjściu ze szpitala, zakończeniu działań wojennych, powrocie do normalnych warunków) upłynie sześć miesięcy, a spadkodawca nadal żyje, testament ustny „wygasa” – traci moc, jakby nigdy nie został sporządzony.
Przykładowo, jeśli pan Jan z przykładu szpitalnego przeżyje ostry zawał, wyjdzie ze szpitala i przez kolejne sześć miesięcy będzie miał możliwość spokojnego sporządzenia testamentu notarialnego, a mimo to tego nie uczyni, to jego testament ustny po tym okresie przestanie być ważny. W chwili śmierci – jeśli nie sporządzi nowego testamentu zwykłego – dojdzie do dziedziczenia ustawowego.
Jest to mechanizm, który ustawodawca wprowadził, aby nie utrwalać w obrocie prawnym rozrządzeń dokonanych w warunkach nadzwyczajnych, jeżeli spadkodawca miał później realną możliwość dokonania swojej ostatniej woli w formie bardziej stabilnej i bezpiecznej.
Orzecznictwo sądów: wybrane tezy dotyczące testamentu ustnego
W polskim orzecznictwie zapadło wiele rozstrzygnięć dotyczących ważności i skutków testamentów ustnych. Oto kilka wybranych tez, obrazujących kierunki interpretacyjne:
Instytucja testamentu ustnego jest wyjątkiem od zasady formy pisemnej testamentu, dlatego przesłanki jej zastosowania powinny być interpretowane ściśle, a ich istnienie musi być udowodnione w sposób niebudzący wątpliwości. (por. wyrok SN z 26 stycznia 2011 r., III CSK 72/10)
Obawa rychłej śmierci musi mieć charakter obiektywny; subiektywne przekonanie spadkodawcy o zbliżającym się zgonie, nieznajdujące potwierdzenia w obiektywnej ocenie jego stanu zdrowia, nie jest wystarczające do zastosowania art. 952 § 1 k.c. (por. wyrok SN z 15 lutego 2012 r., I CSK 258/11)
Wymóg jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków przy oświadczeniu ostatniej woli w formie testamentu ustnego oznacza, że wszyscy świadkowie muszą być obecni przy składaniu tego oświadczenia; późniejsze „dołączenie” się do grona świadków nie spełnia wymogów ustawowych. (por. postanowienie SN z 10 stycznia 2019 r., IV CSK 301/18)
Powyższe tezy pokazują, że linia orzecznicza jest dość rygorystyczna i silnie akcentuje wyjątkowy charakter tej instytucji.
Najczęstsze problemy praktyczne przy testamentach ustnych
Postępowania o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu ustnego należą do jednych z bardziej złożonych i konfliktowych. W praktyce najczęściej pojawiają się następujące problemy:
– spór o istnienie przesłanek obawy rychłej śmierci lub szczególnych okoliczności – zwłaszcza przy schorzeniach przewlekłych, bez nagłego zaostrzenia;
– wątpliwości co do liczby i statusu świadków – czy spełniali wymogi z art. 956–957 k.c., czy byli jednocześnie obecni;
– rozbieżności w relacjach świadków co do treści oświadczenia – częste są sytuacje, gdy po kilku miesiącach szczegółowe brzmienie słów spadkodawcy bywa różnie odtwarzane;
– próby kwestionowania stanu świadomości spadkodawcy – np. zarzuty, że znajdował się pod wpływem silnych leków, był w stanie zagrażającym świadomości;
– spory między spadkobiercami ustawowymi a beneficjentami testamentu ustnego – często podważane są motywy decyzji spadkodawcy, rzekome wpływy osób trzecich, a nawet fałszywe zeznania.
Sądy, rozpatrując takie sprawy, sięgają często po opinie biegłych lekarzy, analizują dokumentację medyczną, przesłuchują szerokie grono świadków, a całość sprawy niejednokrotnie trwa latami. Tym bardziej widać, jak istotne jest, aby – jeśli tylko obiektywnie jest to możliwe – sporządzać testament w formie zwykłej, najlepiej notarialnej.
Testament ustny a inne formy testamentów szczególnych
Dla pełnego obrazu warto odnieść testament ustny do pozostałych form testamentów szczególnych, tj. testamentu podróżnego (art. 953 k.c.) i wojskowego (art. 954 k.c.). Wszystkie one łączy:
– nadzwyczajność okoliczności ich sporządzenia,
– ograniczona czasowo moc (art. 955 k.c.),
– zwiększone ryzyko sporów dowodowych w porównaniu z testamentami zwykłymi.
Testament podróżny dotyczy sytuacji sporządzenia testamentu na polskim statku morskim lub powietrznym przed kapitanem lub jego zastępcą i dwoma świadkami. Testament wojskowy natomiast uregulowany jest w odrębnych przepisach wykonawczych (rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej), przewidzianych na czas mobilizacji, wojny czy działań wojskowych.
Na tle tych regulacji testament ustny jest formą najbardziej uniwersalną (niezwiązaną z konkretnym środkiem transportu czy statusem żołnierza), ale jednocześnie najbardziej „miękką” dowodowo. Stąd też zdecydowana większość sporów i orzeczeń dotyczy właśnie tej formy.
Rekomendacje praktyczne i podsumowanie
Analizując przepisy, orzecznictwo oraz praktykę, można sformułować kilka istotnych wniosków i rekomendacji.
Po pierwsze, testament ustny powinien być traktowany wyłącznie jako rozwiązanie absolutnie wyjątkowe, zarezerwowane na sytuacje rzeczywiście nadzwyczajne. Jeżeli tylko istnieje możliwość sporządzenia testamentu własnoręcznego (w całości napisany, podpisany i opatrzony datą przez spadkodawcę) albo – tym bardziej – skorzystania z usług notariusza, należy z niej skorzystać.
Po drugie, w razie konieczności skorzystania z testamentu ustnego, trzeba zadbać o spełnienie wszystkich wymogów ustawowych: obecność co najmniej trzech świadków jednocześnie, ich zdolność do bycia świadkami, jasne i jednoznaczne sformułowanie ostatniej woli przez spadkodawcę. W miarę możliwości warto jak najszybciej po zdarzeniu spisać treść oświadczenia w formie pisemnej, z podaniem dat i podpisami świadków oraz – jeśli to możliwe – spadkodawcy.
Po trzecie, należy pamiętać o czasowej mocy testamentu ustnego. Jeśli nadzwyczajne okoliczności ustaną, a spadkodawca nadal żyje, powinien – w swoim dobrze pojętym interesie – sporządzić nowy testament w formie zwykłej, aby uniknąć późniejszych wątpliwości i sporów.
Po czwarte, w razie konfliktów po śmierci spadkodawcy, osoby powołujące się na testament ustny muszą liczyć się z koniecznością udowodnienia zarówno przesłanek jego dopuszczalności, jak i treści ostatniej woli. Jest to zadanie często trudne, zwłaszcza po upływie czasu i przy naturalnym zatarciu pamięci świadków.
Podsumowując, testament ustny jest instytucją potrzebną, chroniącą wolę spadkodawcy w sytuacjach ekstremalnych, ale obarczoną poważnymi ryzykami dowodowymi. Świadomość tych ryzyk, znajomość przesłanek ustawowych oraz orzecznictwa sądowego pozwala lepiej ocenić, kiedy i w jaki sposób się nim posługiwać, a kiedy – mimo trudności – dążyć do sporządzenia testamentu w formie zwykłej.
Q&A – najczęściej zadawane pytania o testament ustny
Czy mogę „zwyczajnie” wybrać testament ustny zamiast notarialnego?
Nie. Testament ustny nie jest równorzędną, swobodną alternatywą dla testamentów zwykłych. Można go sporządzić tylko wtedy, gdy istnieje obawa rychłej śmierci albo szczególne okoliczności, które uniemożliwiają lub bardzo utrudniają zachowanie zwykłej formy. Jeśli bez większych przeszkód można sporządzić testament pisemny (zwłaszcza notarialny), sąd może uznać testament ustny za nieważny.
Ilu świadków jest potrzebnych przy testamencie ustnym i czy rodzina może być świadkami?
Potrzebnych jest co najmniej trzech świadków obecnych jednocześnie przy składaniu ostatniej woli. Członkowie rodziny co do zasady mogą być świadkami, o ile mają pełną zdolność do czynności prawnych i nie zachodzą wobec nich przeszkody z art. 956–957 k.c. Osoba, która ma odnieść korzyść z testamentu (np. powołany spadkobierca), nie powinna być świadkiem – jej udział może spowodować nieważność rozrządzeń na jej rzecz.
Czy testament ustny musi być potem spisany?
Nie zawsze, ale jest to bardzo wskazane. Prawo przewiduje dwa sposoby stwierdzenia treści testamentu ustnego: pisemny (spisanie oświadczenia w ciągu roku od jego złożenia, z podpisami spadkodawcy i świadków) oraz sądowy (zgodne zeznania świadków złożone w ciągu 6 miesięcy od śmierci spadkodawcy). Brak pisemnego potwierdzenia utrudnia, ale nie uniemożliwia powołanie się na testament ustny – wymaga jednak postępowania dowodowego przed sądem.
Czy podeszły wiek i ciężka choroba wystarczą do sporządzenia testamentu ustnego?
Nie zawsze. Sam podeszły wiek lub przewlekła choroba nie są wystarczające. Konieczne jest wykazanie obawy rychłej śmierci w sensie obiektywnym (np. nagłe, poważne pogorszenie stanu zdrowia, zawał, udar, stan terminalny) albo wystąpienia szczególnych okoliczności uniemożliwiających sporządzenie testamentu zwykłego. Brak takich okoliczności może prowadzić do uznania testamentu ustnego za nieważny.
Jak długo testament ustny jest ważny?
Testament ustny ma charakter tymczasowy. Traci moc po upływie 6 miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy zwykłej (np. od wyjścia ze szpitala, zakończenia katastrofalnej sytuacji), chyba że spadkodawca w tym czasie umrze. Jeśli więc spadkodawca przeżyje sytuację nadzwyczajną i nie sporządzi nowego testamentu zwykłego, po 6 miesiącach jego testament ustny przestanie obowiązywać.
Co się stanie, jeśli świadkowie różnie pamiętają treść testamentu ustnego?
Sąd, stwierdzając nabycie spadku na podstawie testamentu ustnego, wymaga co do zasady zgodnych zeznań świadków co do istotnej treści rozrządzeń. Drobne różnice w sformułowaniach mogą być akceptowane, ale poważne rozbieżności podważają wiarygodność testamentu. W skrajnym przypadku sąd może uznać, że nie udało się wykazać treści ważnego testamentu ustnego, co prowadzi do dziedziczenia ustawowego lub według innego, ważnego testamentu.
Czy testament ustny można odwołać lub zmienić?
Tak. Testament ustny – jak każdy testament – może być odwołany przez sporządzenie nowego testamentu (w formie zwykłej lub – w wyjątkowych sytuacjach – innego szczególnego) lub przez zniszczenie dokumentu stwierdzającego jego treść wraz z wolą odwołania. W praktyce najbezpieczniejszym sposobem jest sporządzenie nowego testamentu notarialnego, który jednoznacznie zastąpi dotychczasowe rozrządzenia.
Czy nagranie wideo lub audio może zastąpić testament ustny?
Obecnie polskie prawo nie uznaje nagrania audio lub wideo za samodzielną, dopuszczalną formę testamentu. Nagranie może mieć znaczenie jako dowód pomocniczy w sprawie o stwierdzenie treści testamentu ustnego, ale nie zastępuje ono wymogów ustawowych (w szczególności obecności świadków i przesłanek z art. 952 k.c.). Dlatego nie należy traktować nagrań jako równoważnych testamentowi w rozumieniu prawa.
Co zrobić, jeśli ktoś powołuje się na rzekomy testament ustny, o którym inni nie słyszeli?
W takiej sytuacji sprawa musi zostać rozstrzygnięta przez sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Osoba powołująca się na testament ustny będzie musiała wykazać istnienie przesłanek jego dopuszczalności, skład świadków oraz treść ostatniej woli (pisemnie lub poprzez zeznania). Pozostali zainteresowani mogą kwestionować wiarygodność świadków, istnienie przesłanek ustawowych czy zgodność zeznań. Ostatecznie to sąd, po zbadaniu okoliczności, zdecyduje, czy testament ustny był ważny i skuteczny.