Wspólność majątkowa a spadek – wprowadzenie do problematyki
Kwestia tego, co wchodzi w skład masy spadkowej po śmierci małżonka pozostającego w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, od lat budzi wątpliwości praktyków, notariuszy, pełnomocników i samych zainteresowanych spadkobierców. Na gruncie prawa polskiego nakładają się na siebie dwie odrębne regulacje: prawo rodzinne (Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dalej: „k.r.o.”), określające ustrój majątkowy małżonków, oraz prawo spadkowe (Kodeks cywilny, dalej: „k.c.”), które wyznacza zasady dziedziczenia.
Zrozumienie relacji pomiędzy wspólnością majątkową a dziedziczeniem jest kluczowe, gdyż dopiero prawidłowe ustalenie, co stanowi majątek wspólny, a co osobisty zmarłego, pozwala ustalić faktyczną masę spadkową. Błąd na tym etapie rodzi konsekwencje w postaci błędnie przeprowadzonych działów spadku i podziałów majątku, co z kolei może prowadzić do sporów sądowych trwających latami.
W niniejszym artykule omówione zostaną podstawowe zasady ustalania masy spadkowej po małżonku pozostającym w ustroju wspólności ustawowej, a także wpływ umów majątkowych małżeńskich, darowizn, dziedziczenia ustawowego i testamentowego, a także wybranych orzeczeń sądowych. Tekst ma charakter praktyczny – ma ułatwić zorientowanie się, jakie składniki majątkowe podlegają dziedziczeniu, a które pozostają wyłącznie przy żyjącym małżonku.
Ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej – podstawy prawne
Punktem wyjścia do ustalenia masy spadkowej jest prawidłowe zakwalifikowanie składników majątku jako należących do majątku wspólnego albo majątku osobistego małżonków. Zasady te wynikają z przepisów k.r.o.
Zgodnie z art. 31 § 1 k.r.o.:
„Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa), obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny).”
Ta „wspólność ustawowa” jest typowym, domyślnym ustrojem majątkowym małżonków. Jeśli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej (tzw. intercyzy), to z reguły obowiązuje między nimi właśnie wspólność ustawowa.
Art. 31 § 2 k.r.o. wskazuje przykładowy katalog składników majątku wspólnego:
„Do majątku wspólnego należą w szczególności:
1) pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
2) dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
4) kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych”.
Z kolei majątek osobisty każdego z małżonków definiuje art. 33 k.r.o., wymieniając katalog składników, które – mimo trwania wspólności ustawowej – nie wchodzą do majątku wspólnego. Dla tematyki dziedziczenia szczególne znaczenie ma m.in. art. 33 pkt 2 k.r.o.:
„Do majątku osobistego każdego z małżonków należą:
[…] 2) przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił”.
Oznacza to, że co do zasady to, co małżonek nabędzie w drodze spadku lub darowizny, stanowi jego majątek osobisty i nie wchodzi do majątku wspólnego, chyba że darczyńca lub spadkodawca wyraźnie zastrzegł, iż przedmiot nabycia ma wejść do majątku wspólnego (np. w akcie darowizny zapisano, że darowizna jest uczyniona „do majątku wspólnego obdarowanego i jego małżonka”).
W praktyce spadkowej rozróżnienie to jest kluczowe: po śmierci małżonka dziedziczeniu podlega tylko jego majątek osobisty oraz udział, jaki zmarły miał w majątku wspólnym małżonków po jej ustaniu.
Ustanie wspólności ustawowej z chwilą śmierci małżonka
Śmierć jednego z małżonków powoduje z mocy prawa ustanie wspólności majątkowej. Przestaje istnieć majątek wspólny w dotychczasowej postaci, a w jego miejsce pojawia się współwłasność ułamkowa pomiędzy żyjącym małżonkiem a masą spadkową (spadkobiercami zmarłego).
Art. 31 § 1 k.r.o. nie mówi wprost o skutkach śmierci, ale przepisy systemowo zakładają, że wspólność ustawowa trwa tylko tak długo, jak istnieje małżeństwo. Zgodnie z art. 37 § 1 pkt 5 k.r.o. do dokonania czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia lub oddania do używania gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa potrzebna jest zgoda drugiego małżonka – co wynika z założenia trwania małżeństwa i wspólności. Po śmierci jednego z małżonków ta konstrukcja przestaje mieć zastosowanie.
W doktrynie i orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że śmierć małżonka „przekształca” majątek wspólny we współwłasność w częściach ułamkowych. Domyślnie przyjmuje się, że udziały małżonków w majątku wspólnym są równe (art. 43 § 1 k.r.o.):
„Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów w majątku wspólnym z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. W braku takiego ustalenia domniemywa się, że udziały małżonków w majątku wspólnym są równe.”
Po śmierci małżonka przyjmuje się więc co do zasady, że każdy z małżonków miał po 1/2 udziału w majątku wspólnym (chyba że sąd w odrębnym postępowaniu ustalił inaczej). Do masy spadkowej wchodzi jedynie udział zmarłego, czyli zazwyczaj 1/2 majątku wspólnego, powiększona o jego majątek osobisty.
Co wchodzi do masy spadkowej po zmarłym małżonku?
Masa spadkowa to ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, które przechodzą na spadkobierców. Na gruncie Kodeksu cywilnego regułę tę wyraża art. 922 § 1 k.c.:
„Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej.”
§ 2 tego przepisu wprowadza wyjątki, wskazując, że nie wchodzą do spadku m.in. prawa i obowiązki ściśle związane z osobą zmarłego oraz prawa, które z mocy ustawy przechodzą na inne osoby niezależnie od dziedziczenia.
W praktyce, w przypadku małżeństwa objętego wspólnością ustawową, do masy spadkowej po zmarłym małżonku należą zasadniczo:
– cały jego majątek osobisty, w rozumieniu art. 33 k.r.o., oraz
– udział w majątku wspólnym (najczęściej 1/2), który po ustaniu wspólności ustawowej stał się udziałem we współwłasności w częściach ułamkowych.
To oznacza, że konkretny składnik majątku – np. mieszkanie – może być w części objęty spadkiem, a w części pozostać przy żyjącym małżonku.
Majątek osobisty jako część masy spadkowej
Jak wskazano, majątek osobisty zmarłego małżonka wchodzi do spadku w całości. Na majątek osobisty składają się, zgodnie z art. 33 k.r.o., m.in.: przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, przedmioty nabyte w drodze spadku, zapisu lub darowizny (z zastrzeżeniem woli darczyńcy/spadkodawcy), prawa niezbywalne, przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków, odszkodowania za uszkodzenie ciała czy zadośćuczynienia, a także prawa autorskie czy prawa własności przemysłowej.
Dla zobrazowania: jeżeli mąż przed ślubem nabył działkę budowlaną, to co do zasady stanowi ona jego majątek osobisty i po jego śmierci wchodzi do masy spadkowej w całości, nie zaś tylko w części.
Udział w majątku wspólnym jako część masy spadkowej
Po śmierci jednego z małżonków kluczowa jest kwalifikacja udziału w majątku wspólnym. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 lutego 2008 r., sygn. akt III CZP 148/07:
„Z chwilą ustania wspólności ustawowej majątek wspólny małżonków staje się przedmiotem współwłasności w częściach ułamkowych. Udział zmarłego w tym majątku wchodzi do spadku, natomiast udział małżonka żyjącego nie podlega dziedziczeniu.”
W praktyce, jeżeli małżonkowie posiadali wspólne mieszkanie o wartości 600 000 zł, to po śmierci jednego z nich masa spadkowa obejmuje z tego tytułu 1/2 wartości, czyli 300 000 zł (o ile nie stwierdzono nierównych udziałów). Pozostała połowa mieszkania stanowi nadal majątek żyjącego małżonka.
Ważne jest, że samo stwierdzenie nabycia spadku nie powoduje automatycznego fizycznego podziału rzeczy. Do tego konieczny jest dział spadku połączony zazwyczaj z podziałem majątku dorobkowego (wspólnego).
Dziedziczenie ustawowe małżonka a wspólność majątkowa
Po ustaleniu, co wchodzi do masy spadkowej, trzeba określić, komu i w jakich udziałach przypada spadek. W pierwszym rzędzie zastosowanie znajdują przepisy o dziedziczeniu ustawowym, jeśli zmarły nie pozostawił ważnego testamentu.
Zgodnie z art. 931 § 1 k.c.:
„W pierwszej kolejności powołani są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.”
Małżonek dziedziczy więc razem z dziećmi zmarłego, a jego udział w spadku nie może być mniejszy niż 1/4 całości masy spadkowej. Jest to udział w masie spadkowej, a nie w całym majątku, który para małżeńska posiadała. To bardzo częste źródło nieporozumień: żyjący małżonek poza udziałem w spadku (np. 1/4) ma jeszcze swój własny udział w majątku wspólnym (np. 1/2).
Dla porządku: w dalszych konfiguracjach rodzinnych (brak dzieci, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa) stosuje się kolejne przepisy art. 931–934 k.c., jednak zawsze trzeba pamiętać, że dziedziczenie dotyczy tylko majątku osobistego zmarłego małżonka i jego udziału we wspólnym majątku, nie zaś całego majątku małżeńskiego.
Przykład praktyczny (case study 1)
Załóżmy, że małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności ustawowej. Wspólnie zgromadzili: mieszkanie warte 600 000 zł oraz oszczędności na wspólnym rachunku bankowym 100 000 zł. Dodatkowo mąż odziedziczył po rodzicach działkę o wartości 200 000 zł (majątek osobisty). Nie zawarto umowy majątkowej małżeńskiej, nie sporządzono testamentu. Małżonkowie mają dwoje dzieci.
Majątek wspólny: 700 000 zł (mieszkanie + oszczędności).
Majątek osobisty męża: działka 200 000 zł.
Po śmierci męża:
1) Wspólność ustawowa ustaje. Udziały: mąż 1/2, żona 1/2 w majątku wspólnym.
Udział zmarłego w majątku wspólnym: 350 000 zł – wchodzi do masy spadkowej.
2) Do masy spadkowej wchodzi też majątek osobisty: działka 200 000 zł.
Masa spadkowa = 350 000 zł + 200 000 zł = 550 000 zł.
Udziały ustawowe: żona + dwoje dzieci, części równe: po 1/3.
Każdy dziedziczy: 1/3 z 550 000 zł = 183 333,33 zł.
Poza tym żona zachowuje swój udział w majątku wspólnym: 1/2 z 700 000 zł = 350 000 zł.
W efekcie żona faktycznie „dysponuje” majątkiem o wartości około 533 333 zł (350 000 zł + 183 333 zł), a każde dziecko – po 183 333 zł. Jednak formalnie nadal istnieje współwłasność w częściach ułamkowych, którą dopiero dział spadku i podział majątku dorobkowego może „przekuć” na konkretne prawa do poszczególnych składników.
Umowa majątkowa małżeńska a masa spadkowa
Sytuacja komplikuje się, gdy małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską modyfikującą ustrój ustawowy. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 47 § 1 k.r.o. dopuszcza zawarcie umów rozszerzających, ograniczających lub ustanawiających rozdzielność majątkową:
„Małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.”
W zależności od przyjętego ustroju, skład masy spadkowej po zmarłym małżonku ulegnie istotnej zmianie.
Rozdzielność majątkowa
W razie rozdzielności majątkowej, majątek każdego z małżonków jest odrębny. Każdy z nich posiada i zarządza swoim majątkiem samodzielnie. Po śmierci jednego z małżonków nie zachodzi potrzeba wyodrębniania udziału w majątku wspólnym, ponieważ taki majątek w ogóle nie istnieje. Dziedziczeniu podlega wówczas cały majątek zmarłego małżonka, bez konieczności odróżniania udziału w majątku wspólnym.
W takim przypadku często prostsze jest obliczenie masy spadkowej, ale równocześnie udział małżonka w spadku – obliczany na podstawie przepisów k.c. – nie jest „wzmacniany” poprzez posiadanie połowy majątku wspólnego. Żyjący małżonek dziedziczy więc wyłącznie udział wynikający z przepisów o dziedziczeniu (np. 1/2, 1/3 itp.), bez domyślnej „połowy” majątku wspólnego.
Rozszerzona wspólność majątkowa
W umowie majątkowej małżeńskiej małżonkowie mogą rozszerzyć wspólność ustawową na przedmioty, które normalnie należałyby do majątku osobistego, z zastrzeżeniem art. 49 k.r.o. (niektórych praw nie można objąć wspólnością). W praktyce często spotyka się rozszerzenie wspólności na przedmioty nabyte przed ślubem.
Skutek dla spadku jest następujący: to, co na mocy umowy zostało „wciągnięte” do majątku wspólnego, po śmierci małżonka stanowi przedmiot współwłasności małżonka żyjącego i masy spadkowej (udziały co do zasady po 1/2). Tym samym udział zmarłego we wspólnym majątku jest większy, a jego majątek osobisty – mniejszy.
Przykładowo, jeśli małżonkowie rozszerzyli wspólność na mieszkanie nabyte przed ślubem przez męża, to po jego śmierci mieszkanie to wchodzi do majątku wspólnego i dziedziczeniu podlega jedynie udział zmarłego (np. 1/2), a nie całość mieszkania.
Orzecznictwo dotyczące wspólności majątkowej i spadku
Wiele wątpliwości praktycznych zostało wyjaśnionych przez sądy, a w szczególności przez Sąd Najwyższy. Przywołanie kilku kluczowych orzeczeń pozwala lepiej zrozumieć stosowaną wykładnię.
Udział w majątku wspólnym a dziedziczenie
Jak już wskazano, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07, jednoznacznie stwierdza, że:
„Z chwilą ustania wspólności ustawowej majątek wspólny małżonków staje się przedmiotem współwłasności w częściach ułamkowych. Udział zmarłego w tym majątku wchodzi do spadku, natomiast udział małżonka żyjącego nie podlega dziedziczeniu.”
Orzeczenie to ma fundamentalne znaczenie praktyczne – potwierdza, że priorytetem jest wyodrębnienie udziału w majątku wspólnym, który stanie się przedmiotem dziedziczenia. Nie można więc traktować całego majątku wspólnego jako jednej masy spadkowej.
Darowizny a majątek osobisty
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 października 2002 r., IV CKN 1358/00, wskazał:
„Jeżeli darczyńca nie zastrzegł w umowie darowizny, że jej przedmiot ma wejść do majątku wspólnego obdarowanego i jego małżonka, to przedmiot darowizny stanowi majątek osobisty obdarowanego, nawet gdy został nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej.”
To rozstrzygnięcie podkreśla, jak istotne jest brzmienie aktu notarialnego darowizny dla ustalenia, czy dany składnik będzie stanowił majątek wspólny małżonków, czy też osobisty jednego z nich, a więc czy i w jakim zakresie wejdzie do masy spadkowej.
Środki na rachunku bankowym a wspólność majątkowa
W praktyce problematyczne bywa ustalenie, czy środki zgromadzone na rachunku bankowym prowadzonym na nazwisko jednego z małżonków należą do majątku wspólnego czy osobistego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 stycznia 2017 r., V CSK 208/16, podkreślił, że:
„O przynależności środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jednego z małżonków do majątku wspólnego lub osobistego nie decyduje to, na czyje nazwisko prowadzony jest rachunek, lecz źródło pochodzenia tych środków.”
Z punktu widzenia spadkobierców oznacza to, że samo imię i nazwisko widniejące w banku nie przesądza o składzie masy spadkowej. Konieczne jest ustalenie, czy środki pochodzą z wynagrodzenia za pracę (co do zasady majątek wspólny), czy np. ze sprzedaży przedmiotu z majątku osobistego zmarłego.
Typowe problemy praktyczne przy ustalaniu masy spadkowej po małżonku
Przy ustalaniu masy spadkowej po zmarłym małżonku napotyka się na szereg praktycznych problemów, które mogą znacznie skomplikować postępowanie spadkowe i późniejszy dział spadku.
Majątek ukryty, nieudokumentowany i „na słupa”
Zdarza się, że zmarły małżonek nabywał niektóre składniki majątku „na kogoś” – np. pojazd zarejestrowany na osobę trzecią, ale faktycznie finansowany ze środków wspólnych małżonków. Ustalenie, czy i w jakim zakresie takie składniki wchodzą do masy spadkowej, wymaga często postępowań dowodowych, w tym przesłuchania świadków, analizy przepływów finansowych itd.
Roszczenia z tytułu nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty (i odwrotnie)
Częstym problemem są nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, np. dobudowa piętra do domu stanowiącego majątek osobisty jednego z małżonków. Po jego śmierci powstaje pytanie, czy i w jakim zakresie pozostali spadkobiercy oraz małżonek mogą żądać rozliczenia tych nakładów.
Podstawę prawną stanowi tu m.in. art. 45 § 1 k.r.o.:
„Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych, chyba że zużyły się one w czasie trwania wspólności. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.”
Roszczenia te należy zgłaszać i rozliczać przy podziale majątku wspólnego, co może rzutować na ostateczny obraz masy spadkowej oraz wartości przypadającej spadkobiercom.
Przedmioty codziennego użytku a majątek osobisty
Wielokrotnie sporne bywa, czy określone przedmioty – np. biżuteria, sprzęt elektroniczny, narzędzia – stanowią majątek wspólny, czy osobisty. Sam fakt osobistego korzystania z danego przedmiotu nie przesądza jeszcze, że jest on majątkiem osobistym. Dla zaliczenia do majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 1 k.r.o. („przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków”) konieczne jest wykazanie, że przedmiot faktycznie służył wyłącznie osobistym potrzebom jednego małżonka.
Dziedziczenie testamentowe a wspólność majątkowa
Testament nie może naruszyć zasad, które wynikają z ustroju majątkowego małżonków. Spadkodawca może rozporządzać w testamencie tylko tym, co do niego należy: jego majątkiem osobistym oraz udziałem w majątku wspólnym. Nie może więc w testamencie „rozporządzić” udziałem żyjącego małżonka.
Przykładowo, jeżeli małżonkowie mieli wspólne mieszkanie, którego właścicielem w całości są oboje małżonkowie w ramach wspólności majątkowej, to zmarły małżonek może w testamencie rozporządzić tylko swoim „przyszłym” udziałem w tym mieszkaniu (najczęściej 1/2 powstałą po ustaniu wspólności z chwilą śmierci). Nie może natomiast zapisać całego mieszkania osobie trzeciej, jeśli żyjący małżonek tego nie zaakceptuje.
Należy też pamiętać o instytucji zachowku, uregulowanej w art. 991 k.c., który zapewnia określonym osobom (m.in. dzieciom, małżonkowi) minimalny udział w majątku spadkowym, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie. Jednak zachowek oblicza się także w oparciu o prawidłowo ustaloną masę spadkową, obejmującą m.in. udział spadkodawcy w majątku wspólnym.
Przykłady praktyczne (case studies)
Case study 2 – testament i wspólne mieszkanie
Małżonkowie pozostają we wspólności ustawowej. Wspólnie nabyli mieszkanie warte 800 000 zł i samochód o wartości 80 000 zł. Dodatkowo mąż posiadał przed ślubem kawalerkę wartą 300 000 zł (majątek osobisty). Nie mają dzieci. Mąż sporządza testament, w którym zapisuje „cały swój majątek bratu”.
Po śmierci męża:
– majątek wspólny: mieszkanie + samochód = 880 000 zł; udział męża: 440 000 zł – wchodzi do spadku;
– majątek osobisty męża: kawalerka 300 000 zł – wchodzi do spadku;
– masa spadkowa: 740 000 zł.
Brat dziedziczy całą masę spadkową w wysokości 740 000 zł. Żona zachowuje własny udział w majątku wspólnym: 440 000 zł. Brat nie staje się właścicielem „całego mieszkania”, lecz udziału po zmarłym (440 000 zł wartości udziału odpowiadającego 1/2 mieszkania i 1/2 samochodu), a ponadto staje się właścicielem kawalerki (300 000 zł) w całości. Formalnie powstaje współwłasność w częściach ułamkowych pomiędzy żoną i bratem. Wyjście z tej współwłasności wymaga umowy (np. wykup udziału) lub orzeczenia sądu.
Case study 3 – darowizna tylko dla jednego małżonka
Żona w trakcie małżeństwa otrzymuje od rodziców w darowiźnie dom o wartości 500 000 zł. W akcie notarialnym wskazano, że „darowizna jest uczyniona na rzecz córki z wyłączeniem majątku wspólnego małżonków”. Para małżeńska posiada też wspólne mieszkanie (600 000 zł) i oszczędności (100 000 zł). Mają jednego syna. Żona umiera bez testamentu.
Majątek wspólny: 700 000 zł; udział żony: 350 000 zł – wchodzi do spadku.
Majątek osobisty żony: dom z darowizny 500 000 zł – wchodzi do spadku.
Masa spadkowa = 850 000 zł.
Dziedziczą: mąż i syn, w częściach równych, po 1/2.
Każdy z nich nabywa 425 000 zł w drodze dziedziczenia, przy czym mąż oprócz tego zachowuje swój udział w majątku wspólnym (350 000 zł). Łącznie mąż posiada majątek o wartości 775 000 zł (425 000 zł + 350 000 zł), a syn – 425 000 zł. Z formalnoprawnego punktu widzenia powstaje współwłasność udziałów w domie i w majątku dotychczas wspólnym, co wymaga działu spadku i ewentualnych spłat.
Pytania i odpowiedzi (Q&A)
Czy po śmierci małżonka dziedziczę „cały majątek”, który mieliśmy razem?
Nie. Dziedziczeniu podlega tylko to, co stanowiło majątek osobisty zmarłego oraz jego udział w majątku wspólnym (najczęściej 1/2). Pani/Pana własny udział w majątku wspólnym nie wchodzi do spadku – pozostaje nadal Pani/Pana majątkiem.
Czy środki na rachunku bankowym zmarłego zawsze wchodzą do spadku w całości?
Nie zawsze. Jeżeli rachunek był zasilany wynagrodzeniem za pracę lub innymi dochodami zmarłego z okresu trwania wspólności ustawowej, to co do zasady środki te stanowią majątek wspólny. Wówczas do spadku wchodzi jedynie udział zmarłego w tych środkach (zwykle 1/2). Trzeba badać źródło pochodzenia pieniędzy.
Czy prywatny samochód męża, kupiony w czasie małżeństwa, jest jego majątkiem osobistym?
Co do zasady nie. Jeżeli samochód został kupiony w czasie trwania wspólności ustawowej za środki pochodzące z majątku wspólnego (np. z wynagrodzenia), wchodzi on do majątku wspólnego, nawet jeśli jest zarejestrowany tylko na męża. Do majątku osobistego mógłby należeć np. samochód otrzymany w darowiźnie tylko dla męża z wyraźnym zastrzeżeniem, że ma to być majątek osobisty.
Czy mogę zapisać w testamencie całe wspólne mieszkanie żonie?
Może Pan/Pani rozporządzić w testamencie tylko tym, co należy do Pana/Pani, czyli „przyszłym” udziałem w mieszkaniu, który powstanie po ustaniu wspólności ustawowej wskutek śmierci (zwykle 1/2). Druga połowa już teraz należy do żony i nie można nią rozporządzić w testamencie. W praktyce, jeśli jedynym spadkobiercą będzie żona, stanie się właścicielem całego mieszkania, ale wynika to z dziedziczenia Pana/Pani udziału, a nie z „przepisania” całości.
Czy rozszerzenie wspólności majątkowej na mieszkanie sprzed ślubu zmienia coś w dziedziczeniu?
Tak. Jeśli w drodze umowy majątkowej małżeńskiej rozszerzono wspólność na mieszkanie nabyte przed ślubem, to po śmierci właściciela mieszkania nie będzie ono w całości jego majątkiem osobistym. Zostanie objęte wspólnością, a po śmierci jednego z małżonków dziedziczeniu będzie podlegał tylko udział zmarłego w mieszkaniu (zwykle 1/2), zaś pozostała część pozostanie przy żyjącym małżonku.
Czy darowizna dla mnie od rodziców zawsze jest moim majątkiem osobistym?
Co do zasady tak, chyba że w akcie darowizny rodzice wyraźnie postanowią, że darowizna ma wejść do majątku wspólnego Pani/Pana i małżonka. Warto dokładnie przeczytać treść aktu notarialnego – to ona rozstrzyga, czy dom, mieszkanie, działka albo inne aktywo będzie wchodziło do majątku osobistego czy wspólnego.
Czy dzieci mogą dochodzić zachowku od małżonka, który odziedziczył cały spadek?
Tak, jeśli zostały pominięte w testamencie i przysługuje im zachowek (np. są zstępnymi spadkodawcy). Wysokość zachowku oblicza się w oparciu o tzw. substrat zachowku, który obejmuje m.in. wartość udziału zmarłego w majątku wspólnym oraz jego majątek osobisty, powiększone o niektóre darowizny. Małżonek, który odziedziczył całość w testamencie, może być zobowiązany do zapłaty zachowku na rzecz uprawnionych.
Czy można w sądzie ustalić, że udziały małżonków w majątku wspólnym nie są równe?
Tak. Zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o. każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i stopień przyczynienia się do powstania majątku. Tego rodzaju ustalenie może mieć duże znaczenie dla spadkobierców, ponieważ wpływa na wielkość udziału zmarłego w majątku wspólnym, a tym samym na masę spadkową.
Czy po śmierci małżonka muszę od razu robić dział spadku i podział majątku wspólnego?
Nie. Można ograniczyć się do stwierdzenia nabycia spadku lub poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Dział spadku i podział majątku dorobkowego można przeprowadzić później, w drodze umowy (np. jeśli wszyscy spadkobiercy są zgodni) albo w postępowaniu sądowym. W praktyce jednak zbyt długie odwlekanie podziału może prowadzić do sporów i utrudniać zarządzanie majątkiem (np. sprzedaż nieruchomości wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli).
Podsumowanie
Relacja pomiędzy wspólnością majątkową małżeńską a spadkiem po jednym z małżonków wymaga zawsze dwuetapowego podejścia. Najpierw trzeba prawidłowo ustalić, co wchodzi w skład majątku wspólnego i osobistego, a następnie wyodrębnić udział zmarłego w majątku wspólnym i połączyć go z jego majątkiem osobistym, tworząc masę spadkową. Dopiero na tym etapie można stosować przepisy Kodeksu cywilnego o dziedziczeniu ustawowym lub testamentowym.
W praktyce kluczowe znaczenie mają: treść ewentualnej umowy majątkowej małżeńskiej, akty notarialne darowizn i nabyć, źródła pochodzenia środków finansowych, a także ewentualne rozliczenia nakładów pomiędzy majątkiem wspólnym i osobistym. Z uwagi na złożoność tych zagadnień, w sporach dotyczących masy spadkowej po zmarłym małżonku często konieczne jest skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika oraz przeprowadzenie pogłębionego postępowania dowodowego.
Świadomość podstawowych zasad opisanych w niniejszym artykule pozwala jednak lepiej zrozumieć własną sytuację prawną i finansową po śmierci małżonka oraz ograniczyć ryzyko sporów rodzinnych, które – oprócz wymiaru ekonomicznego – niemal zawsze mają silny wymiar emocjonalny.