Istota zabezpieczenia roszczeń w procesie cywilnym
Zabezpieczenie roszczeń w postępowaniu cywilnym jest jednym z najważniejszych narzędzi ochrony prawnej, jakie daje stronom polski system prawa procesowego. Jego zasadniczym celem jest ochrona interesów strony dochodzącej roszczenia (lub – w określonych sytuacjach – strony pozwanej), jeszcze przed prawomocnym zakończeniem postępowania sądowego. W realiach współczesnego obrotu gospodarczego, gdzie czas trwania procesu często mierzy się w latach, a sytuacja majątkowa stron może dynamicznie się zmieniać, instytucja zabezpieczenia ma kluczowe znaczenie dla realnej, a nie tylko „papierowej” ochrony praw.
Zabezpieczenie może służyć zarówno ochronie majątku, który ma posłużyć do przyszłego zaspokojenia roszczeń, jak i tymczasowemu uregulowaniu stosunków między stronami. Co istotne, uzyskanie tytułu egzekucyjnego w postaci prawomocnego wyroku nie gwarantuje jeszcze skutecznego zaspokojenia, jeśli na etapie trwania procesu dłużnik wyzbył się majątku albo go znacząco uszczuplił. Właśnie temu ma przeciwdziałać instytucja zabezpieczenia.
Zgodnie z art. 730 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: „k.p.c.”):
W każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia.
Oznacza to, że zabezpieczenie roszczeń jest w zasadzie dopuszczalne w każdej sprawie o charakterze cywilnym, zarówno w postępowaniach między osobami fizycznymi, jak i między przedsiębiorcami, a także w sporach z udziałem konsumentów czy w sprawach rodzinnych.
Podstawy prawne zabezpieczenia roszczeń
Podstawowe regulacje dotyczące zabezpieczenia roszczeń zawiera Księga pierwsza, Część pierwsza, Tytuł VI k.p.c., obejmujący art. 730–757. Kluczowe znaczenie mają w szczególności art. 730–757 k.p.c., przy czym najważniejszym, „fundamentalnym” przepisem określającym przesłanki udzielenia zabezpieczenia jest art. 7301 k.p.c.
Art. 7301 § 1 k.p.c. stanowi:
Wniosek o udzielenie zabezpieczenia może zgłosić każda strona lub uczestnik postępowania, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia.
Natomiast w § 2 tego samego przepisu ustawodawca precyzuje pojęcie „interesu prawnego”:
Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie.
W praktyce sądowej kluczowe jest więc wykazanie (a w istocie – uprawdopodobnienie) dwóch elementów: po pierwsze, że roszczenie jest zasadne w stopniu uprawdopodobnienia, a po drugie, że bez zabezpieczenia istnieje realne ryzyko, iż wyrok nie będzie mógł zostać skutecznie wykonany lub cel procesu zostanie niweczony.
Kolejne przepisy (art. 731–757 k.p.c.) regulują m.in. sposób udzielania zabezpieczenia, formy zabezpieczenia, zasady jego zmiany, uchylenia, wygaśnięcia oraz szczególne rozwiązania dotyczące określonych kategorii spraw (np. roszczeń pieniężnych, niepieniężnych, spraw rodzinnych).
Przesłanki udzielenia zabezpieczenia: uprawdopodobnienie roszczenia i interes prawny
Warunek uprawdopodobnienia roszczenia i interesu prawnego jest fundamentalny. Zabezpieczenie jest środkiem nadzwyczajnym, ingerującym często w sferę majątkową czy swobodę działalności gospodarczej pozwanego, dlatego ustawodawca wymaga, aby przed jego udzieleniem wnioskodawca wykazał w określonym stopniu zasadność swoich twierdzeń.
Pojęcie „uprawdopodobnienia” różni się od „udowodnienia”. Nie wymaga przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego, a jedynie wykazania, że roszczenie jest wiarygodne i prawdopodobne. Zgodnie z art. 243 k.p.c.:
Uprawdopodobnienia faktu można dokonać za pomocą wszelkich środków, które mogą przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, chociażby nie miały one cech dowodu.
W praktyce oznacza to, że we wniosku o zabezpieczenie można powoływać się nie tylko na typowe dowody (dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych), ale również na inne materiały, np. korespondencję e-mailową, wydruki z systemów księgowych, korespondencję SMS, czy nawet notatki prywatne, jeżeli mają one znaczenie dla uprawdopodobnienia roszczenia.
Druga przesłanka – interes prawny – ma charakter obiektywny. Nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy, że zabezpieczenie jest „wygodne” czy „korzystne”. Konieczne jest uprawdopodobnienie, że bez zabezpieczenia wykonanie orzeczenia może okazać się niemożliwe lub istotnie utrudnione. Typowym przykładem jest sytuacja, gdy dłużnik wyzbywa się majątku, przepisuje nieruchomości na członków rodziny, wycofuje środki z rachunków bankowych, czy likwiduje przedsiębiorstwo.
W judykaturze podkreśla się, że:
O istnieniu interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia decyduje istnienie obiektywnego zagrożenia, że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub utrudni wykonanie orzeczenia, przy czym zagrożenie to nie może mieć charakteru wyłącznie hipotetycznego lub abstrakcyjnego.
(tak m.in. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 10 stycznia 2019 r., sygn. akt I CZ 112/18).
Przykład (case study) – przedsiębiorca dochodzący zapłaty
Przedsiębiorca A dochodzi od kontrahenta B zapłaty 500 000 zł z tytułu niewypłaconej faktury za dostarczone towary. W trakcie rozmów ugodowych A dowiaduje się, że B sprzedaje kluczowe maszyny produkcyjne oraz nieruchomość, a w rejestrach pojawiają się wzmianki o wszczęciu egzekucji przez innych wierzycieli.
W takiej sytuacji A może złożyć do sądu wniosek o zabezpieczenie roszczenia poprzez zajęcie rachunków bankowych B oraz ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości. Uprawdopodobni roszczenie za pomocą umowy, faktur, potwierdzeń dostawy i korespondencji, a interes prawny wykaże, przedstawiając dowody na wyzbywanie się majątku przez B oraz informacje o innych postępowaniach egzekucyjnych.
Rodzaje i sposoby zabezpieczenia roszczeń
Formy zabezpieczenia roszczeń zależą przede wszystkim od charakteru roszczenia – inny będzie model zabezpieczenia dla roszczenia pieniężnego, a inny dla roszczenia niepieniężnego (np. o wydanie rzeczy, zaniechanie naruszeń, uregulowanie kontaktów z dziećmi).
Art. 731 k.p.c. wprowadza ważną ogólną zasadę:
Udzielając zabezpieczenia, sąd powinien mieć na względzie, aby zmierzało ono do jak najpełniejszego zabezpieczenia roszczenia, a dla obowiązanego nie było nadmiernie uciążliwe.
Jest to wyraz zasady proporcjonalności – sąd powinien tak dobrać środek zabezpieczenia, aby z jednej strony dawał on realną ochronę roszczenia, a z drugiej nie ingerował w sferę praw i wolności obowiązanego w sposób nieuzasadniony i nadmierny.
Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych
W przypadku roszczeń pieniężnych ustawodawca przewidział szereg typowych sposobów zabezpieczenia, określonych w art. 747 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem zabezpieczenie może nastąpić w szczególności przez:
1) zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego lub innej wierzytelności albo innego prawa majątkowego;
2) obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową;
3) ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości;
4) ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym albo nad jego częścią;
5) ustanowienie zakazu zbywania udziałów lub akcji w spółce.
Katalog ten jest w praktyce bardzo szeroki i pozwala na dobranie środka adekwatnego do konkretnej sytuacji. W obrocie gospodarczym szczególnie często stosuje się zajęcie rachunków bankowych oraz ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomościach. Z kolei w sporach ze wspólnikami lub w konfliktach korporacyjnych dużą rolę może odgrywać zakaz zbywania udziałów lub akcji.
Zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku roszczeń niepieniężnych. Zgodnie z art. 755 § 1 k.p.c.:
W sprawach o roszczenia inne niż roszczenia pieniężne sąd może udzielić zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za odpowiedni (…).
Przepis ten pozostawia sądowi szeroki margines uznania co do wyboru środka zabezpieczającego. Może on polegać np. na:
– zakazie prowadzenia określonej działalności,
– nakazie wydania rzeczy,
– zakazie publikacji określonych treści,
– czasowym uregulowaniu kontaktów z dzieckiem,
– ustanowieniu zarządcy dla określonego składnika majątku,
– nakazie zaniechania naruszania prawa własności intelektualnej.
Sąd może również wprowadzić inne, niestandardowe rozwiązania, o ile mieszczą się one w granicach prawa i są adekwatne do ochrony roszczenia.
Przykład (case study) – spór o korzystanie z nieruchomości
Współwłaściciel nieruchomości E wnosi pozew przeciwko drugiemu współwłaścicielowi F, domagając się zakazu prowadzenia na nieruchomości uciążliwej działalności (warsztat samochodowy), która narusza jego prawo do spokojnego korzystania z nieruchomości i powoduje imisje (hałas, spaliny, ruch samochodów).
Równocześnie E składa wniosek o zabezpieczenie roszczenia poprzez zakaz prowadzenia określonej działalności do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy. Sąd, uznając, że istnieje uprawdopodobnione roszczenie i interes prawny (kontynuacja działalności może prowadzić do nieodwracalnych uciążliwości, zmniejszenia wartości nieruchomości, a także konfliktów sąsiedzkich), może udzielić zabezpieczenia w formie zakazu prowadzenia działalności przez F do czasu wydania prawomocnego wyroku.
Zabezpieczenie a ochrona majątku przed rozstrzygnięciem sądu
Z perspektywy osoby dochodzącej roszczenia zabezpieczenie pełni funkcję prewencyjną i ochronną wobec majątku dłużnika, który ma posłużyć jako podstawa egzekucji w przyszłości. Bez zastosowania zabezpieczenia dłużnik może, jeszcze w czasie trwania procesu, podejmować działania zmierzające do ukrycia, wyprowadzenia lub znacznego uszczuplenia majątku.
Należy jednak podkreślić, że zabezpieczenie nie jest narzędziem służącym do „karania” pozwanego czy wymuszania określonego zachowania ponad to, co niezbędne do ochrony roszczenia. Ustawodawca oraz sądy stoją na stanowisku, że zabezpieczenie ma być proporcjonalne i nie może prowadzić do nadmiernej dolegliwości.
Jednocześnie z punktu widzenia pozwanego, który obawia się niesłusznego lub nadmiernie restrykcyjnego zabezpieczenia, istnieją instrumenty ochronne. Po pierwsze, może on zaskarżyć postanowienie o zabezpieczeniu (zażalenie). Po drugie, może wnioskować o zmianę sposobu zabezpieczenia lub jego uchylenie, jeżeli okoliczności sprawy ulegną zmianie, a także w określonych sytuacjach złożyć odpowiednie zabezpieczenie roszczenia (np. w postaci kaucji), które pozwoli na „odblokowanie” jego majątku.
Procedura uzyskania zabezpieczenia roszczenia
Wniosek o zabezpieczenie może zostać złożony zarówno przed wszczęciem postępowania głównego (tzw. zabezpieczenie przedprocesowe), jak i w trakcie już toczącego się procesu. W obu przypadkach istotne są określone wymogi formalne.
Zgodnie z art. 7301 § 3 k.p.c.:
Wniosek o udzielenie zabezpieczenia zgłoszony przed wszczęciem postępowania powinien uprawdopodobnić okoliczności uzasadniające właściwość sądu polskiego oraz właściwość miejscową sądu.
Ponadto, jeżeli wniosek jest składany przed wytoczeniem powództwa, sąd – udzielając zabezpieczenia – wyznacza termin do wniesienia pozwu (zazwyczaj wynosi on dwa tygodnie). Brak wniesienia pozwu w tym terminie skutkuje upadkiem zabezpieczenia.
Treść wniosku o zabezpieczenie powinna być starannie przygotowana. Niezbędne elementy obejmują:
– dokładne oznaczenie roszczenia (jego rodzaju, wysokości, podstawy faktycznej i prawnej),
– wskazanie sposobu zabezpieczenia,
– uprawdopodobnienie roszczenia (poprzez przedstawienie odpowiednich dokumentów, korespondencji, oświadczeń itp.),
– uprawdopodobnienie interesu prawnego (opis okoliczności świadczących o zagrożeniu wykonania wyroku),
– w przypadku zabezpieczenia przedprocesowego – oznaczenie sądu właściwego do rozpoznania sprawy co do istoty.
Sąd rozpoznaje wniosek o zabezpieczenie na posiedzeniu niejawnym, co oznacza, że co do zasady nie wyznacza rozprawy słownej z udziałem stron. Decyzja pojawia się często w krótkim czasie, co jest jedną z zalet tej instytucji – jej skuteczność opiera się na szybkości reakcji sądu.
Orzecznictwo dotyczące wymogów formalnych i materialnych
W licznych orzeczeniach sądy akcentują konieczność precyzyjnego sformułowania wniosku o zabezpieczenie. Przykładowo, Sąd Apelacyjny w Warszawie w postanowieniu z 12 lipca 2018 r., sygn. akt VI ACz 1007/18, stwierdził:
Brak wskazania we wniosku konkretnego sposobu zabezpieczenia uniemożliwia sądowi ocenę, czy proponowany środek jest adekwatny, proporcjonalny oraz czy nie prowadzi do nadmiernej uciążliwości dla obowiązanego, co w konsekwencji może prowadzić do oddalenia wniosku.
Z kolei Sąd Najwyższy w postanowieniu z 5 grudnia 2019 r., sygn. akt I CZ 79/19, podkreślił:
Uprawdopodobnienie roszczenia nie może ograniczać się do ogólnikowych twierdzeń strony. Konieczne jest przedstawienie takich materiałów, które w przekonujący sposób wskazują na realne istnienie roszczenia oraz jego wysokości.
Zabezpieczenie a tymczasowe uregulowanie stosunków między stronami
Szczególną rolę zabezpieczenie odgrywa w sprawach, w których konieczne jest tymczasowe uregulowanie stosunków między stronami do czasu prawomocnego wyroku. Dotyczy to zwłaszcza spraw rodzinnych (np. władza rodzicielska, kontakty z dziećmi, alimenty), ale także sporów korporacyjnych (np. zakaz wykonywania uchwał, czasowe zawieszenie członków zarządu) czy sporów dotyczących praw własności intelektualnej (np. zakaz dalszego naruszania praw).
Art. 755 § 21 k.p.c. wyraźnie wskazuje, że w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej, kontaktów z dzieckiem i miejsca pobytu dziecka sąd może w ramach zabezpieczenia uregulować te kwestie w sposób tymczasowy, biorąc pod uwagę przede wszystkim dobro dziecka. W orzecznictwie podkreśla się, że w tego rodzaju sprawach sąd powinien działać szybko, a zabezpieczenie ma często kluczowe znaczenie dla życia rodzinnego stron.
Przykład (case study) – zabezpieczenie kontaktów z dzieckiem
Po rozstaniu rodziców małoletniego dziecka pojawia się konflikt dotyczący kontaktów ojca z dzieckiem. Matka utrudnia kontakty, nie wydaje dziecka w umówionych terminach, ogranicza komunikację. Ojciec składa pozew o uregulowanie kontaktów oraz wniosek o zabezpieczenie, domagając się tymczasowego określenia terminów i zasad spotkań.
Sąd, analizując materiał dowodowy i kierując się dobrem dziecka, może wydać postanowienie zabezpieczające, w którym określi harmonogram kontaktów do czasu prawomocnego zakończenia sprawy. Tym samym zabezpieczenie realizuje tu funkcję tymczasowego uregulowania relacji rodzinnych, chroniąc prawo dziecka do kontaktów z obojgiem rodziców.
Ryzyka związane z zabezpieczeniem roszczeń i odpowiedzialność wnioskodawcy
Zabezpieczenie, choć jest silnym instrumentem ochrony, wiąże się także z potencjalnymi ryzykami, w szczególności dla strony, przeciwko której zostało udzielone. Zajęcie rachunków bankowych, ustanowienie zakazu zbywania nieruchomości czy zakaz prowadzenia określonej działalności może w praktyce znacząco utrudnić funkcjonowanie przedsiębiorstwa lub prowadzenie działalności zarobkowej przez osobę fizyczną.
Dlatego przepisy k.p.c. przewidują mechanizmy równoważące interesy stron. Jednym z nich jest odpowiedzialność odszkodowawcza wnioskodawcy w sytuacji, gdy zabezpieczenie okaże się bezzasadne lub upadnie z określonych przyczyn. Zgodnie z art. 746 § 1 k.p.c.:
W razie upadku zabezpieczenia obowiązany może żądać naprawienia szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia.
Szkoda może polegać np. na utraconych korzyściach wynikających z zablokowania działalności, kosztach związanych z utratą płynności finansowej czy utratą kontrahentów. Dlatego składając wniosek o zabezpieczenie, należy działać rozważnie i odpowiedzialnie, opierając się na rzetelnych podstawach faktycznych i prawnych.
Sąd, udzielając zabezpieczenia, może także nałożyć na wnioskodawcę obowiązek złożenia kaucji (art. 739 k.p.c.) w celu zabezpieczenia ewentualnych roszczeń odszkodowawczych obowiązanego. Kaucja ta ma charakter gwarancyjny i ma chronić pozwanego przed skutkami nadużycia instytucji zabezpieczenia.
Zmiana, uchylenie i wygaśnięcie zabezpieczenia
Zabezpieczenie nie ma charakteru ostatecznego i niezmiennego. W toku postępowania mogą pojawić się nowe okoliczności, które uzasadnią jego modyfikację, uchylenie lub stwierdzenie jego wygaśnięcia. Zgodnie z art. 742 § 1 k.p.c.:
Jeżeli ustaną przyczyny zabezpieczenia lub zabezpieczenie stanie się z innych przyczyn niepotrzebne albo okaże się nadmierne, sąd na wniosek obowiązanego lub innej zainteresowanej osoby zmieni lub uchyli zabezpieczenie.
Przykładowo, jeżeli pozwany dłużnik spłaci część zobowiązania, a zabezpieczenie było udzielone na całą sporną kwotę, może on wnioskować o odpowiednie zmniejszenie zabezpieczenia. Podobnie, jeżeli okaże się, że majątek dłużnika jest w pełni wystarczający do zaspokojenia roszczeń bez konieczności utrzymywania wszystkich zastosowanych środków, sąd może zmienić zakres zabezpieczenia.
Zabezpieczenie wygasa również z mocy prawa w określonych sytuacjach, np. z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego roszczenie (kiedy w jego miejsce wchodzi możliwość przeprowadzenia egzekucji) albo z chwilą prawomocnego oddalenia powództwa. Wówczas powstaje po stronie obowiązanego ewentualne roszczenie odszkodowawcze, o którym była mowa powyżej.
Wybrane orzecznictwo dotyczące zabezpieczenia roszczeń
W praktyce orzeczniczej sądy wielokrotnie wypowiadały się na temat przesłanek i zakresu zabezpieczenia. Warto przytoczyć kilka przykładów, które oddają linię interpretacyjną:
Sąd Najwyższy w postanowieniu z 26 lutego 2015 r., sygn. akt V CZ 4/15, wskazał:
Instytucja zabezpieczenia roszczeń ma charakter wyjątkowy i powinna być stosowana z rozwagą, przy zachowaniu właściwej równowagi między interesem uprawnionego a ochroną praw obowiązanego, w tym zwłaszcza jego prawa do prowadzenia działalności gospodarczej.
Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu z 9 listopada 2016 r., sygn. akt V ACz 872/16, podkreślił:
Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia nie może być utożsamiany z samym tylko istnieniem roszczenia. Konieczne jest wykazanie dodatkowych okoliczności wskazujących na realne zagrożenie dla skuteczności przyszłego orzeczenia lub osiągnięcia celu postępowania.
Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z 21 marca 2019 r., sygn. akt I ACz 292/19, odniósł się do zakresu swobody sądu w doborze sposobu zabezpieczenia:
Sąd rozpoznający wniosek o zabezpieczenie nie jest związany wyłącznie propozycją wnioskodawcy co do sposobu zabezpieczenia. Może zastosować inny środek, jeżeli uzna go za bardziej adekwatny i mniej uciążliwy dla obowiązanego, przy zachowaniu skuteczności ochrony roszczenia.
Praktyczne wskazówki – jak skutecznie chronić swój majątek i roszczenia
Z punktu widzenia wierzyciela najistotniejsze jest odpowiednio wczesne rozpoznanie potrzeby zabezpieczenia oraz szybkie podjęcie działań. Czas często odgrywa kluczową rolę – im później zostanie złożony wniosek, tym większe ryzyko, że dłużnik zdąży wyprowadzić majątek lub zmienić jego strukturę w sposób utrudniający egzekucję.
W praktyce warto:
– monitorować sytuację majątkową kontrahentów, szczególnie w przypadku większych kontraktów,
– reagować na sygnały świadczące o problemach finansowych kontrahenta (opóźnienia w płatnościach, postępowania egzekucyjne, zmiany w strukturze własnościowej),
– gromadzić dokumenty i inne materiały, które mogą posłużyć do uprawdopodobnienia roszczenia i interesu prawnego,
– rozważyć zabezpieczenie już na etapie przedprocesowym, zwłaszcza gdy istnieją silne przesłanki, że zwłoka może utrudnić późniejszą egzekucję.
Z kolei z perspektywy pozwanego, który może stać się adresatem wniosku o zabezpieczenie, istotne jest:
– śledzenie korespondencji sądowej i szybka reakcja na doręczone postanowienia,
– analizowanie, czy zastosowany środek zabezpieczenia jest proporcjonalny,
– rozważenie złożenia zażalenia lub wniosku o zmianę zabezpieczenia,
– w odpowiednich przypadkach – zaoferowanie własnego zabezpieczenia (kaucja, gwarancja bankowa) w zamian za uchylenie lub ograniczenie zastosowanych środków.
W wielu sytuacjach profesjonalne wsparcie prawnika jest kluczowe – zarówno przy przygotowaniu wniosku o zabezpieczenie, jak i przy obronie przed nadmiernie dolegliwym lub bezzasadnym zabezpieczeniem.
Q&A – najczęstsze pytania dotyczące zabezpieczenia roszczeń w procesie cywilnym
Czy można uzyskać zabezpieczenie jeszcze przed wniesieniem pozwu?
Tak. Zgodnie z art. 730 § 2 k.p.c., wniosek o udzielenie zabezpieczenia można zgłosić przed wszczęciem postępowania. W takim przypadku sąd, udzielając zabezpieczenia, wyznaczy termin do wniesienia pozwu (najczęściej dwa tygodnie). Jeżeli powództwo nie zostanie wniesione w wyznaczonym terminie, zabezpieczenie upada z mocy prawa.
Czy zabezpieczenie roszczeń jest możliwe w każdej sprawie cywilnej?
Co do zasady tak. Art. 730 § 1 k.p.c. stanowi, że w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać zabezpieczenia. Oznacza to, że zabezpieczenie jest dostępne zarówno w sprawach majątkowych (np. zapłata, odszkodowanie), jak i niemajątkowych (np. naruszenie dóbr osobistych, sprawy rodzinne, sprawy korporacyjne).
Czym różni się uprawdopodobnienie roszczenia od jego udowodnienia?
Uprawdopodobnienie jest „słabszym” standardem niż pełne udowodnienie. Oznacza przedstawienie takich materiałów, które czynią roszczenie wiarygodnym i prawdopodobnym, bez potrzeby przeprowadzania pełnego postępowania dowodowego. Można posługiwać się środkami, które nie mają charakteru typowych dowodów, np. wydrukami e-maili, notatkami, szkicami umów. Na etapie rozpoznawania wniosku o zabezpieczenie sąd nie prowadzi z reguły pełnego postępowania dowodowego.
Jak długo obowiązuje zabezpieczenie roszczenia?
Zabezpieczenie co do zasady obowiązuje do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie, chyba że zostanie wcześniej uchylone lub zmienione. W przypadku gdy powództwo zostanie prawomocnie uwzględnione, zabezpieczenie traci na znaczeniu, ponieważ wierzyciel może wystąpić z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi i prowadzić egzekucję. Jeżeli powództwo zostanie prawomocnie oddalone, zabezpieczenie upada, a obowiązany może domagać się naprawienia szkody wyrządzonej jego wykonaniem.
Czy od postanowienia o zabezpieczeniu przysługuje środek zaskarżenia?
Tak. Na postanowienie sądu w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje co do zasady zażalenie do sądu drugiej instancji. Termin na wniesienie zażalenia wynosi tydzień od doręczenia postanowienia wraz z uzasadnieniem, o ile strona złożyła wniosek o sporządzenie uzasadnienia w przewidzianym terminie. W zażaleniu można kwestionować zarówno przesłanki zabezpieczenia (brak uprawdopodobnienia roszczenia i interesu prawnego), jak i zakres oraz sposób jego udzielenia.
Czy sąd jest związany sposobem zabezpieczenia zaproponowanym przez wnioskodawcę?
Niekoniecznie. Wprawdzie we wniosku o zabezpieczenie wnioskodawca powinien zaproponować sposób zabezpieczenia, ale sąd nie jest tym wnioskiem sztywno związany. Może zastosować inny środek, który uzna za bardziej odpowiedni, skuteczny i mniej uciążliwy dla obowiązanego, o ile mieści się on w granicach ustawy. Takie stanowisko potwierdza m.in. orzecznictwo sądów apelacyjnych.
Czy zabezpieczenie może polegać na zajęciu wszystkich rachunków bankowych pozwanego?
Jest to możliwe, ale środek taki musi być proporcjonalny. Sąd powinien uwzględnić wysokość dochodzonego roszczenia, sytuację pozwanego oraz skutki, jakie zajęcie wszystkich rachunków może wywołać (np. paraliż działalności gospodarczej). W praktyce sądy dążą do tego, aby zabezpieczenie nie wykraczało poza konieczny zakres, a więc często ograniczają jego wysokość do kwoty roszczenia wraz z odsetkami i przewidywanymi kosztami postępowania.
Czy pozwanemu przysługuje ochrona, jeżeli zabezpieczenie okaże się bezzasadne?
Tak. Jeżeli zabezpieczenie upadnie (np. z uwagi na oddalenie powództwa lub umorzenie postępowania), obowiązany może dochodzić od wnioskodawcy naprawienia szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia, na podstawie art. 746 k.p.c. Może to obejmować zarówno straty rzeczywiste, jak i utracone korzyści (np. utrata kontrahentów, niemożność realizacji kontraktów z powodu blokady rachunków).
Czy można przeszkodzić dłużnikowi w sprzedaży nieruchomości, zanim zapadnie wyrok?
Tak, jednym z typowych środków zabezpieczenia roszczeń pieniężnych jest ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości oraz wpisanie tego zakazu do księgi wieczystej (art. 747 pkt 3 k.p.c.). W praktyce uniemożliwia to skuteczne przeniesienie własności nieruchomości na osobę trzecią, ponieważ nabywca musi liczyć się z wpisem w księdze wieczystej.
Czy zabezpieczenie roszczeń jest możliwe w arbitrażu?
Tak. Art. 730 § 1 k.p.c. wyraźnie stanowi, że w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia. Oznacza to, że w sprawach objętych zapisami na sąd polubowny (arbitraż) strony również mogą korzystać z instytucji zabezpieczenia przed sądami powszechnymi, o ile spełnione są przesłanki ustawowe.
Czy zabezpieczenie może zastąpić ostateczne rozstrzygnięcie sprawy?
Nie. Zabezpieczenie ma charakter tymczasowy i służy ochronie roszczenia na czas trwania postępowania. Nie przesądza ostatecznie o zasadności roszczenia ani nie zastępuje wyroku. Ostateczne rozstrzygnięcie następuje dopiero w prawomocnym orzeczeniu sądu rozpoznającego sprawę co do istoty. Zabezpieczenie może jednak mieć istotny wpływ na sytuację stron w trakcie sporu, a w niektórych wypadkach – skłonić je do zawarcia ugody.
Podsumowanie
Zabezpieczenie roszczeń w procesie cywilnym jest jednym z filarów skutecznej ochrony prawnej w polskim systemie prawnym. Pozwala ono zarówno osobom fizycznym, jak i przedsiębiorcom chronić swoje interesy jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sporu, minimalizując ryzyko, że wyrok pozostanie „na papierze”. Dla wierzyciela oznacza to możliwość realnego zabezpieczenia przyszłej egzekucji, a dla pozwanego – konieczność liczenia się z potencjalnymi ograniczeniami w dysponowaniu majątkiem, ale też dostęp do środków ochrony przed nadużyciem tej instytucji.
Kluczowe znaczenie ma właściwe przygotowanie wniosku o zabezpieczenie: staranne uprawdopodobnienie roszczenia i interesu prawnego, precyzyjne wskazanie sposobu zabezpieczenia oraz szybka reakcja na pojawiające się zagrożenia. Jednocześnie konieczne jest zachowanie zasady proporcjonalności i równowagi między ochroną wierzyciela a prawami pozwanego.
W realiach dzisiejszego obrotu gospodarczego, a także w sferze sporów rodzinnych, korporacyjnych czy związanych z ochroną dóbr osobistych, świadome korzystanie z instytucji zabezpieczenia roszczeń staje się nie tyle przywilejem, co koniecznością dla tych, którzy chcą realnie chronić swój majątek i prawa przed rozstrzygnięciem sądu.