Wprowadzenie – na czym polega dziedziczenie transgraniczne?
Dziedziczenie transgraniczne to sytuacja, w której elementy spadku „wychodzą” poza granice jednego państwa – przykładowo: spadkodawca był obywatelem polskim, ale mieszkał przez wiele lat w Niemczech, majątek pozostawił zarówno w Polsce, jak i za granicą, a spadkobiercy żyją w kilku państwach. Tego typu sprawy pojawiają się coraz częściej w praktyce, wraz z rosnącą mobilnością obywateli Unii Europejskiej oraz faktem, że Polacy nierzadko na stałe przeprowadzają się do innych krajów.
W takiej konfiguracji kluczowe staje się pytanie: jakie prawo będzie stosowane do dziedziczenia po Polaku mieszkającym za granicą – prawo państwa, w którym mieszkał, czy prawo polskie? I dalej: przed jakim sądem prowadzić postępowanie spadkowe, w jaki sposób udokumentować status spadkobiercy oraz jak rozwiązać problem „rozszczepienia” spadku między kilka systemów prawnych?
Odpowiedzi na te pytania w Unii Europejskiej dostarcza przede wszystkim Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r., zwane potocznie „rozporządzeniem spadkowym” lub „Bruksela IV”. W relacjach z państwami spoza UE zastosowanie znajdują natomiast polskie przepisy kolizyjne, w szczególności ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe.
Podstawowe zasady rozporządzenia spadkowego (UE nr 650/2012)
Rozporządzenie 650/2012 wprowadza jednolite w całej Unii Europejskiej (z wyjątkiem Danii i Irlandii) zasady dotyczące właściwości sądów, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz europejskiego poświadczenia spadkowego. Jest ono bezpośrednio stosowane w Polsce i ma pierwszeństwo przed sprzecznymi przepisami krajowymi.
Zasadnicza reguła została ujęta w art. 21 ust. 1 rozporządzenia:
„O ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, prawem właściwym dla całości spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.”
Oznacza to, że co do zasady nie patrzymy już przede wszystkim na obywatelstwo spadkodawcy, lecz na to, gdzie znajdowało się jego „centrum życiowe” w chwili śmierci. W praktyce więc, jeśli Polak przez wiele lat mieszkał we Francji, tam pracował, płacił podatki, miał rodzinę i główny majątek – najczęściej właściwe będzie prawo francuskie, a nie polskie.
Rozporządzenie zawiera jednocześnie mechanizm korekcyjny, przewidziany w art. 21 ust. 2:
„Jednakże jeżeli w wyjątkowych okolicznościach, ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był wyraźnie ściślej związany z państwem innym niż państwo, którego prawo byłoby właściwe zgodnie z ust. 1, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa.”
Przepis ten ma charakter „bezpiecznika” – pozwala sądowi odstąpić od prawa miejsca zwykłego pobytu, jeżeli wszystkie okoliczności obiektywnie wskazują na silniejszy związek spadkodawcy z innym państwem. W praktyce jednak zastosowanie ust. 2 jest wyjątkowe i wymaga bardzo wyraźnych przesłanek.
Miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy – jak je ustalić?
Pojęcie „miejsca zwykłego pobytu” nie jest zdefiniowane wprost w rozporządzeniu, ale jego interpretacja została omówiona w preambule oraz w orzecznictwie. Zgodnie z motywem 23 preambuły:
„Przy ustalaniu zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci organ prowadzący postępowanie spadkowe powinien dokonać całościowej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili śmierci, uwzględniając w stosownych przypadkach wszystkie stosowne czynniki faktyczne, w szczególności czas trwania i stałość pobytu zmarłego na terytorium danego państwa, jak również warunki i powody tego pobytu.”
W praktyce analizuje się więc:
– gdzie spadkodawca mieszkał na stałe (a nie tylko przebywał okresowo),
– gdzie wykonywał pracę zawodową,
– gdzie mieszkała jego najbliższa rodzina,
– gdzie miał najistotniejsze składniki majątkowe,
– gdzie prowadził główne sprawy życiowe (np. konto bankowe, lekarz, szkoła dzieci).
W polskim orzecznictwie podkreśla się, że miejsce zwykłego pobytu jest pojęciem faktycznym, odbiegającym od formalnego meldunku czy ewidencji. Przykładowo, w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2016 r., sygn. akt III CSK 118/15, wskazano:
„Dla określenia miejsca zwykłego pobytu w rozumieniu rozporządzenia (UE) nr 650/2012 decydujące znaczenie ma rzeczywisty ośrodek życiowy zmarłego, a nie formalne miejsce zameldowania czy obywatelstwo.”
Tym samym fakt, że spadkodawca zachował w Polsce meldunek, prawo jazdy czy rachunek bankowy, nie przesądza jeszcze o „zachowaniu polskiego prawa spadkowego”, jeżeli faktyczne centrum jego życia od lat znajdowało się w innym kraju.
Case study 1 – Polak w Niemczech
Pan Andrzej, obywatel polski, wyjechał 15 lat temu do Niemiec, gdzie na stałe zamieszkał, podjął pracę i założył rodzinę. Posiada mieszkanie w Berlinie oraz działkę budowlaną w Polsce. Po jego śmierci żona i dzieci mieszkają nadal w Niemczech, zaś w Polsce pozostali rodzice i rodzeństwo.
W tej sytuacji, przy braku dalszych szczególnych okoliczności, miejscem zwykłego pobytu Andrzeja będzie Niemcy. Zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia, prawem właściwym dla całości spadku – w tym również co do nieruchomości w Polsce – będzie co do zasady prawo niemieckie. Polskie sądy i organy będą musiały je stosować jako prawo właściwe.
Wybór prawa ojczystego (professio iuris) – kiedy Polak za granicą może „zatrzymać” prawo polskie?
Rozporządzenie spadkowe dopuszcza autonomię woli spadkodawcy w zakresie prawa właściwego dla dziedziczenia. Stosownie do art. 22 ust. 1 rozporządzenia:
„Osoba, której prawo ojczyste jest prawem państwa członkowskiego, może dokonać wyboru, aby prawem właściwym dla dziedziczenia po niej było prawo tego państwa członkowskiego.”
Co istotne, wybór może dotyczyć wyłącznie prawa ojczystego (np. polskiego), a nie dowolnie wybranego systemu prawnego. W przypadku osoby posiadającej wielorakie obywatelstwo (np. polskie i francuskie) możliwy jest wybór jednego z praw ojczystych. W przypadku Polaka mieszkającego za granicą oznacza to możliwość utrzymania zastosowania polskiego prawa spadkowego do całości spadku, pomimo że jego miejsce zwykłego pobytu jest w innym państwie.
Wybór prawa musi być dokonany w formie wyraźnej – najczęściej w testamencie. Zgodnie z art. 22 ust. 2:
„Wybór prawa jest dokonany w sposób wyraźny w oświadczeniu sporządzonym w formie rozporządzenia na wypadek śmierci lub wynika w sposób dorozumiany z postanowień takiego rozporządzenia.”
W praktyce zaleca się wyraźne sformułowanie klauzuli wyboru prawa, np.:
„Na podstawie art. 22 rozporządzenia (UE) nr 650/2012 wybieram jako prawo właściwe dla dziedziczenia po mnie prawo polskie.”
Wówczas, niezależnie od miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci (jeżeli jest to państwo członkowskie UE objęte rozporządzeniem), do dziedziczenia znajdzie zastosowanie prawo polskie jako wybrane prawo ojczyste.
Case study 2 – Polka we Francji z wyborem prawa
Pani Maria, obywatelka polska, od 10 lat mieszka we Francji, gdzie ma mieszkanie i pracę. W Polsce posiada dom rodzinny oraz działkę. U notariusza we Francji sporządza testament, w którym zamieszcza klauzulę wyboru prawa polskiego zgodnie z art. 22 rozporządzenia.
Po jej śmierci, mimo że miejscem zwykłego pobytu jest Francja, do całości spadku – w tym do nieruchomości położonych we Francji i w Polsce – zastosowanie znajdzie prawo polskie jako wyraźnie wybrane prawo ojczyste. Postępowanie spadkowe może toczyć się przed sądami francuskimi (z uwagi na jurysdykcję), ale będą one stosowały polskie przepisy prawa spadkowego.
Brak wyboru prawa a obywatelstwo polskie – rola prawa polskiego poza UE
W relacjach z państwami członkowskimi UE obowiązuje mechanizm rozporządzenia 650/2012. Natomiast w odniesieniu do dziedziczenia z elementem spoza UE (np. spadkodawca mieszkał w Stanach Zjednoczonych lub w Wielkiej Brytanii po Brexicie) zastosowanie znajdą krajowe przepisy kolizyjne, w szczególności ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (dalej: PPM).
Zgodnie z art. 64 § 1 PPM:
„Dziedziczenie podlega prawu ojczystemu spadkodawcy z chwili jego śmierci.”
Prawo ojczyste to co do zasady prawo państwa, którego obywatelstwo posiada dana osoba. Oznacza to, że w przypadku Polaka mieszkającego w państwie trzecim (poza UE, bez zastosowania rozporządzenia 650/2012) dziedziczenie będzie – z perspektywy prawa polskiego – podlegało prawu polskiemu.
PPM przewiduje jednak możliwość wyboru prawa, jeżeli spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w innym państwie. Zgodnie z art. 64 § 2 PPM:
„Spadkodawca może wybrać prawo państwa, w którym ma miejsce zwykłego pobytu, jako prawo właściwe dla dziedziczenia po nim.”
Wymogi formalne dla tego wyboru są zbliżone do rozporządzenia – musi on nastąpić w testamencie lub innym rozporządzeniu na wypadek śmierci. W przypadku braku wyboru, zasadą pozostaje stosowanie prawa polskiego jako prawa ojczystego.
Zakres zastosowania prawa właściwego – co dokładnie obejmuje?
Kwestia, jakie zagadnienia „podążają” za prawem właściwym, została określona w art. 23 rozporządzenia 650/2012. Przepis ten wskazuje, że wybrane (lub ustalone zgodnie z art. 21) prawo reguluje w szczególności:
– krąg spadkobierców i zapisobierców, ich udziały w spadku oraz inne prawa do spadku (np. roszczenie o zachowek, jeśli dane prawo je przewiduje),
– zdolność do dziedziczenia,
– pozbawienie prawa do dziedziczenia oraz wyłączenie spadkobiercy,
– rozporządzalność majątkiem na wypadek śmierci (w tym ważność materialną testamentu),
– kwestie przyjęcia lub odrzucenia spadku oraz odpowiedzialności za długi spadkowe,
– przejście własności składników spadku na spadkobierców.
W konsekwencji, jeśli do spadku po Polaku mieszkającym na stałe w Hiszpanii zostanie zastosowane prawo hiszpańskie, to ono określi, kto dziedziczy, w jakich częściach, czy istnieją obowiązkowe udziały dla najbliższych (odpowiednik zachowku), jakie są zasady odpowiedzialności za długi itp.
W tym miejscu warto zwrócić uwagę na motyw 38 preambuły rozporządzenia, który podkreśla kompleksowość prawa właściwego:
„Prawo właściwe dla dziedziczenia powinno zwykle obejmować całość zagadnień związanych z dziedziczeniem, od otwarcia spadku do przeniesienia własności majątku spadkowego na spadkobierców i zapisobierców, w tym zarządzanie spadkiem i odpowiedzialność za długi spadkowe.”
Jurysdykcja – przed którym sądem prowadzić sprawę spadkową?
Kwestia jurysdykcji, czyli tego, który sąd (państwa członkowskiego) jest właściwy do prowadzenia postępowania spadkowego, została unormowana w art. 4 rozporządzenia 650/2012:
„Sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, są właściwe do orzekania w sprawach dotyczących dziedziczenia jako całości.”
Zasadniczo więc, jeśli Polak mieszkał na stałe w Holandii, postępowanie spadkowe – jako całość – powinno toczyć się przed sądami holenderskimi, nawet jeśli część majątku znajduje się w Polsce. Sąd holenderski może być jednocześnie zobowiązany do stosowania polskiego prawa, jeśli spadkodawca skutecznie wybrał prawo polskie.
Rozporządzenie przewiduje także pewne możliwości prorogacji jurysdykcji, tj. uzgodnienia między stronami, że sprawę będzie rozpoznawał sąd innego państwa członkowskiego, ale wymaga to spełnienia określonych warunków, m.in. związania sprawy z wybranym prawem ojczystym (art. 5–9).
W polskim orzecznictwie można znaleźć przykłady zastosowania rozporządzenia do oceny jurysdykcji sądów krajowych. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2016 r., sygn. akt III CZP 41/16, wskazano:
„W sprawie spadkowej z elementem transgranicznym, objętej zakresem zastosowania rozporządzenia (UE) nr 650/2012, sąd polski bada w pierwszej kolejności, czy zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w Polsce w chwili śmierci, a dopiero w razie braku tej przesłanki rozważa inne podstawy jurysdykcji przewidziane w tym rozporządzeniu.”
Europejskie poświadczenie spadkowe – narzędzie ułatwiające dziedziczenie w UE
Jednym z kluczowych instrumentów wprowadzonych przez rozporządzenie 650/2012 jest europejskie poświadczenie spadkowe (EPS), uregulowane w art. 62–73 rozporządzenia. Jest to dokument, który pozwala spadkobiercom, zapisobiercom, wykonawcom testamentu lub zarządcom spadku wykazać ich status oraz uprawnienia w całej UE, bez konieczności wszczynania odrębnych postępowań w każdym państwie.
Zgodnie z art. 69 ust. 1 rozporządzenia:
„Poświadczenie wywołuje skutki we wszystkich państwach członkowskich, bez potrzeby stosowania jakiejkolwiek specjalnej procedury.”
W Polsce EPS wydaje sąd rejonowy (wydział cywilny) lub – po zmianach prawa – notariusz, w zależności od konkretnej procedury. Dokument ten ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy spadek obejmuje składniki w kilku państwach, np. rachunki bankowe, udziały w spółkach czy nieruchomości znajdujące się na terytorium różnych państw członkowskich.
Zachowek a dziedziczenie transgraniczne po Polaku za granicą
Instytucja zachowku, uregulowana w polskim Kodeksie cywilnym (art. 991 i nast.), odgrywa istotną rolę w dziedziczeniu krajowym. Pojawia się pytanie, co dzieje się z zachowkiem w sytuacji, gdy do dziedziczenia po Polaku mieszkającym za granicą stosuje się prawo obce, które może znać inne mechanizmy ochrony najbliższej rodziny lub w ogóle przewidywać pełną swobodę testowania.
Zgodnie z art. 23 rozporządzenia 650/2012, prawo właściwe dla dziedziczenia reguluje również prawa do zachowku (jeżeli takie przewiduje). Jeżeli więc prawem właściwym będzie np. prawo angielskie (na gruncie PPM, poza UE), które nie zna instytucji zachowku w polskim rozumieniu, najbliżsi krewni nie będą mogli skutecznie domagać się zachowku na podstawie prawa polskiego, chyba że znajdzie zastosowanie mechanizm klauzuli porządku publicznego (public policy – art. 12 rozporządzenia, odpowiednik w PPM).
W orzecznictwie polskich sądów pojawiają się rozstrzygnięcia, w których analizuje się możliwość zastosowania polskiego porządku publicznego w celu ochrony praw uprawnionych do zachowku. Przykładowo, w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2017 r., sygn. akt VI ACa 1113/16, wskazano:
„Instytucja zachowku stanowi istotny element polskiego porządku prawnego, służący ochronie najbliższych członków rodziny spadkodawcy, lecz sama różnica regulacji prawa obcego nie uzasadnia jeszcze automatycznego sięgania do klauzuli porządku publicznego.”
Oznacza to, że sama odmienność prawa obcego nie wystarczy do „przywrócenia” zachowku poprzez odwołanie się do polskiego porządku publicznego; konieczne byłoby wykazanie rażącego naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Testament sporządzony za granicą – ważność i forma
Polak mieszkający za granicą często sporządza testament przed notariuszem lub inną uprawnioną osobą według prawa państwa pobytu. Powstaje wówczas pytanie, czy taki testament będzie uznany za ważny w Polsce.
Odpowiedzi należy poszukiwać przede wszystkim w Konwencji haskiej z 5 października 1961 r. o prawie właściwym dla formy rozporządzeń testamentowych, której Polska i liczne państwa europejskie są stronami, oraz w art. 27 rozporządzenia 650/2012. Zgodnie z art. 27 ust. 1 rozporządzenia:
„Rozporządzenie na wypadek śmierci jest ważne pod względem formy, jeżeli spełnia wymogi:
a) prawa państwa, w którym zostało sporządzone, lub
b) prawa państwa, którego obywatelstwo posiadał spadkodawca w chwili sporządzenia rozporządzenia lub w chwili śmierci, lub
c) prawa państwa, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w chwili sporządzenia rozporządzenia lub w chwili śmierci, lub
d) w odniesieniu do nieruchomości – prawa państwa, w którym ta nieruchomość jest położona.”
Oznacza to, że testament sporządzony np. we Włoszech, zgodnie z prawem włoskim, będzie co do zasady uznany za ważny w Polsce pod względem formy, nawet jeżeli nie odpowiada polskim wymogom formalnym.
Należy odróżnić ważność formalną od ważności materialnej (czyli m.in. zdolności testowania, dopuszczalnych rozporządzeń na wypadek śmierci, ograniczeń swobody testowania). Ta ostatnia podlega już prawu właściwemu dla dziedziczenia, ustalonemu na podstawie rozporządzenia 650/2012 lub PPM.
Znaczenie obywatelstwa polskiego – związek z prawem polskim
Polskie obywatelstwo ma w kontekście dziedziczenia transgranicznego dwojakie znaczenie.
Po pierwsze, dla obywateli polskich w UE otwiera się możliwość skorzystania z art. 22 rozporządzenia 650/2012 i dokonania wyboru prawa polskiego jako właściwego dla całości spadku. Jest to szczególnie istotne dla osób, które chcą zachować polskie regulacje, zwłaszcza w zakresie kręgu spadkobierców i zachowku.
Po drugie, w stosunkach z państwami trzecimi (poza UE) obywatelstwo polskie jest punktem odniesienia dla PPM. Jak wynika z przywołanego art. 64 § 1 PPM, dziedziczenie podlega prawu ojczystemu spadkodawcy, a więc w przypadku Polaka – prawu polskiemu, chyba że wybierze on skutecznie inne prawo (art. 64 § 2).
To rozróżnienie powoduje, że analiza sprawy spadkowej po Polaku mieszkającym za granicą musi rozpocząć się od ustalenia dwóch kwestii: czy w grę wchodzi jurysdykcja i prawo UE (rozporządzenie 650/2012) oraz czy spadkodawca dokonał ważnego wyboru prawa właściwego.
Przykłady orzeczeń sądów polskich dotyczących dziedziczenia transgranicznego
W polskiej judykaturze coraz częściej pojawiają się sprawy dotyczące dziedziczenia transgranicznego. Obok wspomnianych wcześniej orzeczeń, warto przywołać kilka przykładów ilustrujących praktyczne stosowanie przepisów.
W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2016 r., sygn. akt III CSK 118/15, sąd analizował kwestię miejsca zwykłego pobytu zmarłego, który przez dłuższy czas mieszkał za granicą, lecz zachował w Polsce pewne więzi osobiste i majątkowe. Sąd podkreślił:
„Sam fakt posiadania nieruchomości w Polsce i utrzymywania kontaktów rodzinnych nie przesądza jeszcze o uznaniu Polski za miejsce zwykłego pobytu, jeżeli przeważające okoliczności faktyczne wskazują na inny ośrodek życiowy zmarłego.”
Z kolei w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 21 czerwca 2018 r., sygn. akt I ACa 220/18, dotyczącym spadku po obywatelce polskiej mieszkającej od wielu lat we Włoszech, sąd potwierdził, że:
„Rozporządzenie (UE) nr 650/2012 wprowadza zasadę jednolitości prawa właściwego dla całości spadku, co obejmuje zarówno majątek położony w Polsce, jak i w innych państwach członkowskich, o ile spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w jednym z nich.”
W innym orzeczeniu, Sąd Apelacyjny w Gdańsku, w wyroku z dnia 26 października 2017 r., sygn. akt V ACa 396/17, zajął się problematyką zachowku w sytuacji, gdy do dziedziczenia zastosowanie znajdowało prawo obce. Sąd zauważył:
„Fakt, że prawo właściwe dla dziedziczenia nie przewiduje instytucji zachowku w takim kształcie jak prawo polskie, nie oznacza automatycznie naruszenia polskiego porządku publicznego; ocena powinna uwzględniać ogólny poziom ochrony osób bliskich spadkodawcy w danym systemie prawnym.”
Praktyczne wskazówki dla Polaków mieszkających za granicą
Z perspektywy praktycznej Polak mieszkający na stałe za granicą powinien przede wszystkim świadomie zaplanować kwestie spadkowe, biorąc pod uwagę zróżnicowanie systemów prawnych. Do najważniejszych działań należą:
– rozważenie sporządzenia testamentu z wyraźnym wyborem prawa polskiego (professio iuris), jeżeli celem jest zachowanie polskich zasad dziedziczenia,
– analiza, w jakim państwie znajduje się główne centrum życiowe i majątek – pozwala to przewidzieć, które prawo i który sąd będą właściwe,
– ustalenie, czy dany kraj zna instytucję podobną do zachowku oraz w jaki sposób chroni najbliższą rodzinę,
– zebranie dokumentów potwierdzających miejsce zwykłego pobytu, obywatelstwo, stan rodzinny i majątkowy – co ułatwi późniejsze postępowania spadkowe.
Z kolei spadkobiercy po Polaku mieszkającym za granicą powinni w pierwszej kolejności ustalić:
– czy spadkodawca sporządził testament i czy zawiera on wybór prawa,
– w jakim państwie znajdowało się miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy,
– czy konieczne będzie uzyskanie europejskiego poświadczenia spadkowego, aby skutecznie działać w różnych krajach.
Q&A – najczęstsze pytania dotyczące dziedziczenia transgranicznego po Polaku mieszkającym za granicą
Czy po Polaku mieszkającym za granicą zawsze stosuje się prawo kraju, w którym mieszkał?
Nie zawsze. W państwach UE objętych rozporządzeniem 650/2012 co do zasady stosuje się prawo państwa miejsca zwykłego pobytu w chwili śmierci (art. 21 ust. 1), chyba że spadkodawca skutecznie wybrał swoje prawo ojczyste (np. polskie) zgodnie z art. 22. Poza UE, zgodnie z polskim Prawem prywatnym międzynarodowym, zasadą jest stosowanie prawa ojczystego spadkodawcy (art. 64 § 1 PPM), czyli w przypadku Polaka – prawa polskiego, chyba że wybrał on prawo państwa zwykłego pobytu.
Czy Polak mieszkający za granicą może zapewnić sobie stosowanie polskiego prawa spadkowego?
Tak. W ramach rozporządzenia 650/2012 obywatel polski może w testamencie dokonać wyboru prawa polskiego jako prawa właściwego dla dziedziczenia (art. 22). W relacjach z państwami trzecimi, na gruncie PPM, może wybrać prawo państwa miejsca zwykłego pobytu zamiast polskiego, ale jeśli tego nie uczyni, zastosowanie ma prawo polskie. Kluczowe jest więc świadome uregulowanie tej kwestii w rozporządzeniu na wypadek śmierci.
Czy testament sporządzony za granicą będzie ważny w Polsce?
Co do zasady tak, pod warunkiem że spełnia wymogi formy przewidziane przez jedno z praw wskazanych w art. 27 rozporządzenia 650/2012 (m.in. prawo państwa sporządzenia, prawo ojczyste spadkodawcy, prawo miejsca zwykłego pobytu, prawo miejsca położenia nieruchomości). Nawet jeśli forma testamentu różni się od znanych polskiemu prawu, może on zostać uznany za ważny w Polsce.
Czy najbliższa rodzina Polaka za granicą ma zawsze prawo do zachowku?
Nie zawsze. Prawo do zachowku zależy od tego, jakie prawo jest właściwe dla dziedziczenia. Jeżeli zastosowanie ma polskie prawo, instytucja zachowku będzie obowiązywać (art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego). Jeżeli jednak właściwe jest prawo obce, które nie przewiduje zachowku w polskim rozumieniu, najbliżsi mogą nie mieć takiego roszczenia. Zastosowanie klauzuli porządku publicznego w celu „przywrócenia” zachowku jest wyjątkiem, a nie regułą.
Gdzie prowadzić postępowanie spadkowe po Polaku mieszkającym na stałe w innym kraju UE?
Zasadniczo przed sądem państwa członkowskiego, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci (art. 4 rozporządzenia 650/2012). Ten sąd będzie właściwy dla całości spadku, nawet jeśli część majątku znajduje się w Polsce. W określonych sytuacjach dopuszczalna jest prorogacja jurysdykcji, ale wymaga to zgodnej woli stron i związania sprawy z wybranym prawem.
Czym jest europejskie poświadczenie spadkowe i kiedy jest potrzebne?
Europejskie poświadczenie spadkowe (EPS) to dokument wprowadzony przez rozporządzenie 650/2012 (art. 62–73), który służy do wykazywania statusu spadkobierców, zapisobierców oraz zarządców spadku na terenie całej UE. Jest szczególnie przydatny, gdy spadek obejmuje majątek w kilku państwach członkowskich. EPS wydany w jednym państwie członkowskim jest uznawany w pozostałych, co znacznie ułatwia dochodzenie praw.
Czy polski sąd może stosować prawo obce w sprawie spadku po Polaku mieszkającym za granicą?
Tak. Zarówno na gruncie rozporządzenia 650/2012, jak i PPM, polski sąd może być zobowiązany do stosowania prawa obcego jako prawa właściwego dla dziedziczenia. W takim przypadku sąd ustala treść prawa obcego z urzędu lub z pomocą stron. Jest to standardowy element międzynarodowego prawa prywatnego.
Co w sytuacji, gdy majątek spadkodawcy znajduje się w kilku państwach?
Rozporządzenie 650/2012 dąży do jednolitości, tzn. jedno prawo właściwe i jeden sąd dla całości spadku. Oznacza to, że prawo państwa miejsca zwykłego pobytu (lub wybrane prawo ojczyste) obejmuje również majątek położony w innych państwach członkowskich. W stosunku do państw trzecich sytuacja jest bardziej złożona, ponieważ mogą one stosować własne zasady kolizyjne, prowadzące do tzw. rozszczepienia spadku (odrębne postępowania i różne prawa właściwe dla np. nieruchomości).
Czy śmierć Polaka w innym kraju automatycznie oznacza, że zastosuje się prawo tego kraju?
Nie. Sam fakt śmierci za granicą nie jest decydujący. Kluczowe jest ustalenie miejsca zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci. Możliwa jest sytuacja, w której Polak zmarł podczas krótkiego pobytu za granicą (np. turystycznego lub służbowego), ale jego miejscem zwykłego pobytu pozostaje Polska – wówczas zastosowanie znajdzie prawo polskie i jurysdykcja sądów polskich.
Czy można zmienić wybór prawa właściwego dokonany w testamencie?
Tak, wybór prawa może być odwołany lub zmieniony poprzez sporządzenie nowego testamentu lub innego rozporządzenia na wypadek śmierci, zgodnie z wymogami formy. Obowiązuje zawsze ostatnia skuteczna wola spadkodawcy. Należy jednak pamiętać, by nowy akt w sposób jednoznaczny uchylał wcześniejszy wybór lub wprowadzał nowy.
Podsumowanie
Dziedziczenie transgraniczne po Polaku mieszkającym za granicą wymaga każdorazowo zindywidualizowanej analizy, obejmującej zarówno prawo unijne (rozporządzenie 650/2012), jak i polskie Prawo prywatne międzynarodowe. Kluczowe znaczenie mają: ustalenie miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, ewentualny wybór prawa ojczystego (polskiego) oraz znajomość zasad jurysdykcji sądów. Odpowiednio wcześnie przeprowadzone planowanie spadkowe – w szczególności sporządzenie testamentu z przemyślanym wyborem prawa – pozwala zminimalizować ryzyko sporów między spadkobiercami oraz przyspieszyć i uprościć późniejsze procedury w różnych państwach.