Fundusz alimentacyjny jest jednym z kluczowych instrumentów wsparcia rodzin, w których dochodzi do niewywiązywania się zobowiązanego rodzica z obowiązku alimentacyjnego. Ma on charakter świadczenia państwowego o funkcji kompensacyjnej – jego celem jest złagodzenie skutków bezskutecznej egzekucji alimentów i zagwarantowanie dziecku minimalnego poziomu zabezpieczenia potrzeb życiowych. W praktyce jednak skorzystanie z funduszu alimentacyjnego wymaga spełnienia szeregu przesłanek formalnych i dochodowych, a procedura bywa dla rodziców (najczęściej samotnie wychowujących dzieci) skomplikowana i obciążająca.
Poniżej omówiono kompleksowo, komu przysługuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, na jakich zasadach ustala się prawo do tego świadczenia, jak przebiega postępowanie administracyjne, a także jakie są prawa i obowiązki dłużnika alimentacyjnego wobec organu gminy. Analiza oparta jest na aktualnych regulacjach prawnych, orzecznictwie sądów administracyjnych i cywilnych oraz przykładach praktycznych.
Podstawy prawne funkcjonowania funduszu alimentacyjnego
Podstawowym aktem prawnym regulującym fundusz alimentacyjny jest ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 581 ze zm., dalej: „ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów”). Ustawa ta określa zarówno warunki przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak i tryb postępowania wobec dłużników alimentacyjnych.
Warto przytoczyć kluczowe przepisy definiujące istotę świadczenia:
Art. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów:
„Ustawa określa zasady ustalania uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zasady wypłacania tych świadczeń oraz postępowanie wobec dłużników alimentacyjnych.”
Z kolei pojęcie osoby uprawnionej zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 11 tej ustawy:
Art. 2 pkt 11 ustawy:
„Ilekroć w ustawie jest mowa o “osobie uprawnionej” – oznacza to osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna.”
Ustawa ta pozostaje w ścisłym związku z przepisami:
– Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (ustawa z dnia 25 lutego 1964 r., t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 2809, dalej: „k.r.o.”), w szczególności w zakresie powstania obowiązku alimentacyjnego (art. 128 i n. k.r.o.),
– Kodeksu postępowania cywilnego (ustawa z dnia 17 listopada 1964 r., t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1550 ze zm., dalej: „k.p.c.”), w zakresie egzekucji alimentów i nadawania klauzuli wykonalności,
– ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej,
– przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej (m.in. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004).
Bez zrozumienia relacji między tymi aktami trudno poprawnie ocenić, kiedy i na jakich zasadach świadczenie z funduszu alimentacyjnego może być przyznane.
Komu przysługuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego?
Aby odpowiedzieć na pytanie, komu przysługuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, trzeba rozłożyć na czynniki pierwsze ustawową definicję osoby uprawnionej oraz przesłanki zawarte w art. 9 ustawy.
Po pierwsze, świadczenie przysługuje wyłącznie osobie, która posiada tytuł wykonawczy stwierdzający obowiązek alimentacyjny rodzica. Tytułem takim jest w szczególności prawomocny wyrok sądu zasądzający alimenty, sądowa ugoda alimentacyjna zaopatrzona w klauzulę wykonalności, a także europejski tytuł egzekucyjny czy tytuł pochodzący z innego państwa członkowskiego UE, uznany lub stwierdzony za wykonalny w Polsce.
Po drugie, egzekucja z takiego tytułu musi okazać się bezskuteczna. Bezskuteczność egzekucji stanowi fundament dla uzyskania świadczenia z funduszu. Jak wskazuje art. 2 pkt 2 ustawy:
Art. 2 pkt 2 ustawy:
„Ilekroć w ustawie jest mowa o “bezskuteczności egzekucji” – oznacza to sytuację, w której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych.”
Po trzecie, fundusz nie „wyręcza” dłużnika alimentacyjnego w całości i bezwarunkowo, lecz działa w granicach określonego limitu kwotowego oraz przy spełnieniu kryterium dochodowego. Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej, jeśli:
– dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza określonego w ustawie kryterium dochodowego (art. 9 ust. 2a),
– egzekucja alimentów okazała się bezskuteczna,
– osoba uprawniona nie ukończyła określonego wieku.
Wiek osoby uprawnionej jest zróżnicowany zależnie od jej statusu edukacyjnego. Co do zasady świadczenia przysługują do ukończenia 18. roku życia, jednak w przypadku kontynuowania nauki w szkole lub szkole wyższej – do ukończenia 25. roku życia. Ustawa przewiduje również szczególną ochronę dla osób legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, którym świadczenia mogą przysługiwać bez ograniczenia wiekowego, jeśli alimenty zostały na ich rzecz zasądzone w czasie, gdy były dziećmi.
Kryterium dochodowe i jego znaczenie
Prawo do świadczeń z funduszu jest ściśle powiązane z sytuacją ekonomiczną rodziny. Przepisy ustawy wskazują konkretną kwotę dochodu na osobę w rodzinie, której przekroczenie co do zasady wyklucza uzyskanie świadczenia, z wyjątkami wynikającymi z tzw. zasady „złotówka za złotówkę” (obowiązującej w określonym zakresie).
Przez „dochód” na potrzeby ustalenia prawa do świadczeń rozumie się dochód w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, co oznacza m.in. wliczanie przychodów podlegających opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, dochodów nieopodatkowanych (jak np. alimenty na rzecz dzieci), a także pomniejszanie go o składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, podatek oraz alimenty świadczone na rzecz innych osób.
Orzecznictwo sądów administracyjnych konsekwentnie podkreśla, że przy ustalaniu dochodu organ nie może arbitralnie pomijać źródeł przychodów lub przekroczeń kryterium dochodowego, nawet jeśli z punktu widzenia rodziny są one „jednorazowe” lub „nadzwyczajne”. Przykładowo w jednym z wyroków wskazano:
Wyrok WSA w Gdańsku z 19 lutego 2019 r., III SA/Gd 841/18:
„Organ rozpatrujący wniosek o świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest związany ustawową definicją dochodu, a tym samym nie ma podstaw do pominięcia przychodu uzyskanego ze zbycia nieruchomości, jeśli spełnia on przesłanki dochodu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych.”
Dla praktyki oznacza to konieczność bardzo starannego zebrania dokumentów potwierdzających dochody wszystkich członków rodziny oraz świadomości, że nawet jednorazowe przychody mogą przesądzić o odmowie prawa do świadczeń.
Ograniczenie kwotowe świadczenia
Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są do wysokości bieżąco ustalonych alimentów, jednak nie więcej niż do określonego w ustawie limitu. Oznacza to, że jeśli alimenty zasądzone na rzecz dziecka wynoszą np. 1200 zł miesięcznie, a limit świadczenia to 500 zł, fundusz wypłaci tylko tę ostatnią kwotę. Nadwyżka ponad limit pozostaje długiem dłużnika alimentacyjnego wobec dziecka, lecz jej egzekucja odbywa się już wyłącznie w drodze postępowania komorniczego.
Fundusz alimentacyjny nie znosi więc obowiązku alimentacyjnego – stanowi jedynie częściowe zastępstwo niewypłacalnego dłużnika, przy równoczesnym zachowaniu roszczeń wobec niego w dalszym toku postępowania.
Bezskuteczność egzekucji jako kluczowy warunek
Bezskuteczność egzekucji jest jednym z najistotniejszych, a zarazem najbardziej problematycznych w praktyce warunków uzyskania świadczeń z funduszu. To właśnie na tle interpretacji tego pojęcia najczęściej dochodzi do sporów między wnioskodawcami a organami gminy.
Jak wskazano wyżej, zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy, bezskuteczność zachodzi, gdy w okresie dwóch ostatnich miesięcy nie wyegzekwowano w pełnej wysokości należnych alimentów. W praktyce oznacza to konieczność wykazania, że:
– przeciwko dłużnikowi zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika (na podstawie tytułu wykonawczego),
– komornik w okresie dwóch ostatnich miesięcy przed złożeniem wniosku nie zdołał wyegzekwować pełnej kwoty bieżących i zaległych alimentów.
Organem, który potwierdza ten fakt, jest komornik sądowy, sporządzający odpowiednie zaświadczenie. Bez takiego zaświadczenia w zasadzie nie jest możliwe rozpatrzenie wniosku pozytywnie.
Sądy administracyjne wielokrotnie podkreślały, że sam fakt, iż dłużnik alimentacyjny nie płaci dobrowolnie, nie oznacza jeszcze bezskuteczności egzekucji. Rodzic sprawujący pieczę nad dzieckiem musi zainicjować egzekucję i doprowadzić do stwierdzenia jej nieskuteczności w trybie ustawowym.
Wyrok NSA z 7 maja 2015 r., I OSK 1749/13:
„Brak dobrowolnego wykonywania obowiązku alimentacyjnego przez zobowiązanego rodzica nie jest równoznaczny z bezskutecznością egzekucji w rozumieniu ustawy. Dla powstania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego niezbędne jest stwierdzenie przez komornika bezskuteczności egzekucji w okresie dwóch ostatnich miesięcy.”
Case study: uchylający się dłużnik za granicą
Pani Anna samotnie wychowuje 10-letniego syna. Sąd zasądził alimenty w wysokości 900 zł miesięcznie. Ojciec dziecka wyjechał do pracy za granicę i od kilku miesięcy nie płaci alimentów. Pani Anna udaje się do komornika, który wszczyna egzekucję, lecz wobec braku znanego miejsca pobytu i majątku dłużnika nie jest w stanie wyegzekwować żadnych kwot. Po kilku miesiącach komornik wydaje zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji w rozumieniu ustawy. Dopiero na tej podstawie Pani Anna składa wniosek o świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Gdyby Pani Anna nie zainicjowała postępowania egzekucyjnego, sama okoliczność, że alimenty nie są płacone, nie dawałaby jeszcze podstaw do sięgnięcia po fundusz.
Procedura ubiegania się o świadczenie z funduszu alimentacyjnego
Procedura przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter administracyjny. Oznacza to, że organ (najczęściej wójt, burmistrz lub prezydent miasta, działający za pośrednictwem właściwej jednostki organizacyjnej – zwykle ośrodka pomocy społecznej lub centrum świadczeń) wydaje decyzję administracyjną w indywidualnej sprawie, którą wnioskodawca może zaskarżyć do samorządowego kolegium odwoławczego, a następnie do wojewódzkiego sądu administracyjnego.
Właściwość organu i forma wniosku
Wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego składa się w gminie (lub mieście) właściwej ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej. Wniosek może zostać złożony w formie papierowej lub elektronicznej (poprzez odpowiednie systemy teleinformatyczne, np. Emp@tia), przy czym przy formie elektronicznej wymagany jest kwalifikowany podpis elektroniczny lub profil zaufany ePUAP.
Do wniosku należy dołączyć szereg dokumentów, w szczególności:
– odpis orzeczenia sądu lub ugody alimentacyjnej wraz z klauzulą wykonalności,
– zaświadczenie komornika o bezskuteczności egzekucji,
– dokumenty potwierdzające dochód rodziny za wskazany rok bazowy (zaświadczenia z urzędu skarbowego, zaświadczenia pracodawcy, oświadczenia o dochodach nieopodatkowanych),
– orzeczenie o stopniu niepełnosprawności – jeżeli ma znaczenie dla wieku uprawnienia,
– zaświadczenia ze szkoły lub uczelni – jeśli osoba uprawniona jest pełnoletnia i kontynuuje naukę.
Brak któregokolwiek z istotnych załączników może skutkować wezwaniem do uzupełnienia braków formalnych, a w skrajnych wypadkach – pozostawieniem wniosku bez rozpoznania.
Okres świadczeniowy i terminy
Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznawane są na okres świadczeniowy, trwający od 1 października do 30 września następnego roku kalendarzowego. W praktyce zatem co roku konieczne jest ponowne składanie wniosku i weryfikacja spełniania kryteriów, zwłaszcza tych dotyczących dochodu oraz bezskuteczności egzekucji.
Istotne jest, że świadczenia przysługują od miesiąca, w którym złożono kompletny wniosek, nie wcześniej jednak niż od początku danego okresu świadczeniowego. Opóźnienie w złożeniu wniosku może zatem skutkować utratą świadczeń za wcześniejsze miesiące.
Decyzja administracyjna i środki zaskarżenia
Po zbadaniu dokumentów organ wydaje decyzję administracyjną o przyznaniu świadczeń albo o odmowie ich przyznania. Decyzja ta musi zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne, w którym organ wskazuje, jakie przepisy zastosował i jakie okoliczności faktyczne uznał za udowodnione.
W razie niekorzystnego rozstrzygnięcia, wnioskodawca ma prawo wnieść odwołanie w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie wnosi się do samorządowego kolegium odwoławczego (SKO) za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. SKO może uchylić decyzję i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, zmienić ją lub ją utrzymać. Ostateczna decyzja SKO może zostać zaskarżona do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 30 dni.
Orzecznictwo sądów administracyjnych podkreśla, że organy nie mogą uznaniowo kształtować prawa do świadczeń – są ściśle związane treścią przepisów ustawy. Sąd pełni funkcję kontrolną, badając zgodność decyzji z prawem.
Wyrok WSA w Warszawie z 10 stycznia 2018 r., I SA/Wa 1167/17:
„Organ rozpoznający wniosek o świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a odmowa przyznania świadczenia bez uprzedniego wezwania strony do uzupełnienia braków dowodowych narusza art. 7 i 77 § 1 k.p.a.”
Prawa i obowiązki dłużnika alimentacyjnego w związku z funduszem
Fundusz alimentacyjny nie jest świadczeniem całkowicie „bezzwrotnym” z punktu widzenia systemu finansów publicznych. Ustawa przewiduje rozbudowany mechanizm dochodzenia od dłużnika alimentacyjnego zwrotu wypłaconych świadczeń. Odpowiedzialność ta ma charakter regresowy i opiera się na konstrukcji roszczenia Skarbu Państwa (za pośrednictwem organu gminy) wobec dłużnika.
Decyzja ustalająca zobowiązanie dłużnika
Po przyznaniu świadczeń osobie uprawnionej organ gminy wszczyna odrębne postępowanie wobec dłużnika alimentacyjnego. Celem tego postępowania jest wydanie decyzji administracyjnej, w której określa się m.in.:
– wysokość zobowiązania dłużnika z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu,
– warunki spłaty zadłużenia (np. rozłożenie na raty),
– ewentualne zastosowanie ulg.
Podstawą prawną jest tu m.in. art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym świadczenia wypłacone z funduszu stają się należnością dłużnika wobec organu.
Art. 27 ust. 1 ustawy:
„Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej oraz koszty ich wypłaty stają się z dniem ich wypłaty należnością dłużnika alimentacyjnego wobec organu właściwego wierzyciela.”
Dłużnik ma prawo uczestniczyć w tym postępowaniu, składać wyjaśnienia, wnioski dowodowe i odwoływać się od decyzji na zasadach ogólnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego.
Instrumenty dyscyplinujące dłużników
Ustawa przewiduje również szereg środków dyscyplinujących wobec dłużników, którzy uchylają się od współpracy z organem lub nie dokonują spłaty zadłużenia. Są to m.in.:
– możliwość uznania dłużnika za uchylającego się od obowiązku alimentacyjnego, co może skutkować m.in. skierowaniem wniosku o ściganie za przestępstwo niealimentacji (art. 209 k.k.),
– zastosowanie środków przewidzianych w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, w tym np. ograniczeń dotyczących rejestracji jako bezrobotny,
– zatrzymanie prawa jazdy dłużnika (w obecnym stanie prawnym ten środek został zliberalizowany, jednak nadal jest możliwy w określonych przypadkach).
W praktyce skuteczność tych instrumentów jest zróżnicowana. Często dłużnicy pozostają poza oficjalnym rynkiem pracy, nie posiadają majątku w Polsce lub przebywają za granicą, co znacząco utrudnia egzekucję regresową.
Relacja funduszu alimentacyjnego do innych form wsparcia
Fundusz alimentacyjny jest jednym z wielu instrumentów polityki rodzinnej i socjalnej państwa. Jego funkcjonowanie pozostaje w ścisłym związku z innymi świadczeniami, takimi jak:
– świadczenia rodzinne (zasiłek rodzinny, dodatki),
– świadczenie wychowawcze 800+,
– świadczenia z pomocy społecznej,
– dodatki mieszkaniowe i energetyczne.
Dochód z tytułu alimentów (zarówno faktycznie wypłacanych przez dłużnika, jak i tych wypłacanych z funduszu) ma wpływ na ustalanie prawa do wielu z tych świadczeń. Organy stosują tu zasadę kompleksowej oceny dochodu rodziny, co oznacza, że uzyskanie świadczeń z funduszu może w określonych sytuacjach wpłynąć na utratę lub obniżenie innych świadczeń (np. z pomocy społecznej) z powodu przekroczenia odpowiednich kryteriów.
Zarazem jednak, w odróżnieniu od niektórych świadczeń socjalnych, świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie są uzależnione od tzw. kryterium „ubóstwa socjalnego”, lecz od kryterium dochodowego określonego wprost w ustawie. Celem funduszu nie jest bowiem pomoc każdej rodzinie o niskich dochodach, lecz wsparcie tych, które borykają się z niewywiązywaniem się jednego z rodziców z obowiązku alimentacyjnego.
Orzecznictwo sądowe kształtujące praktykę stosowania ustawy
W ciągu kilkunastu lat funkcjonowania ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powstało bogate orzecznictwo sądów administracyjnych oraz powszechnych, które doprecyzowuje wiele wątpliwych kwestii.
Wśród najczęściej pojawiających się zagadnień można wymienić:
– interpretację pojęcia „bezskuteczności egzekucji”,
– sposób ustalania dochodu rodziny w sytuacjach nietypowych (np. działalność gospodarcza, praca za granicą),
– relację między uprawnieniem do świadczeń a wyjazdem osoby uprawnionej za granicę,
– znaczenie faktycznego zamieszkiwania w Polsce.
Przykładowo, w jednym z wyroków Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na konieczność uwzględnienia całokształtu sytuacji rodzinnej i dochodowej, a nie tylko formalnych kryteriów, przy czym zaznaczył, że organ nie może dowolnie rozszerzać czy zawężać ustawowych pojęć.
Wyrok NSA z 14 marca 2017 r., I OSK 1083/15:
„Przy wykładni przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ administracji obowiązany jest respektować zarówno cel tej ustawy, jak i wynikające z Konstytucji RP zasady ochrony rodziny i dobra dziecka. Nie oznacza to jednak możliwości abstrahowania od wyraźnych ograniczeń ustawowych, w szczególności tych dotyczących kryterium dochodowego.”
Sądy akcentują także, że celem ustawy jest ochrona osoby uprawnionej, a nie sankcjonowanie nieaktywności rodzica. Dlatego też np. brak współpracy z organem ze strony osoby uprawnionej (np. nieuzupełnianie dokumentów, niezgłaszanie zmiany dochodu) może być podstawą decyzji negatywnej lub uchylenia prawa do świadczeń.
Wyrok WSA w Krakowie z 22 listopada 2019 r., III SA/Kr 893/19:
„Utrzymanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wymaga lojalnego współdziałania strony z organem. Zatajenie istotnej zmiany sytuacji dochodowej może stanowić podstawę do uznania, że świadczenia pobrano nienależnie, a tym samym do żądania ich zwrotu.”
Praktyczne problemy i kontrowersje
Mimo jasno zarysowanych ram ustawowych, praktyka stosowania przepisów o funduszu alimentacyjnym rodzi szereg problemów.
Po pierwsze, kryterium dochodowe nie zawsze odzwierciedla realną sytuację ekonomiczną rodzin. Zdarza się, że rodzina o formalnie nieco wyższych dochodach niż ustawowe kryterium realnie boryka się z poważnymi trudnościami finansowymi, zwłaszcza przy wysokich kosztach utrzymania mieszkania czy leczenia dziecka, a mimo to traci prawo do świadczeń.
Po drugie, limit kwotowy świadczeń sprawia, że w przypadku wyższych alimentów (co dziś nie jest rzadkością wobec wzrostu kosztów utrzymania dzieci) fundusz pokrywa jedynie część zasądzonej kwoty, co niejednokrotnie nie zapewnia nawet minimum egzystencji. Rodzic wychowujący dziecko musi wówczas poszukiwać dodatkowych źródeł wsparcia.
Po trzecie, ściganie dłużników alimentacyjnych i dochodzenie od nich należności regresowych bywa mało efektywne. W opinii wielu ekspertów system reaguje zbyt późno i jest zbyt łagodny wobec dłużników trwale uchylających się od płacenia alimentów, zwłaszcza tych pracujących „na czarno” lub ukrywających się za granicą.
Wreszcie, skomplikowana procedura i konieczność corocznego odnawiania wniosku stanowią istotne obciążenie administracyjne dla osób uprawnionych, którzy nierzadko znajdują się w trudnej sytuacji życiowej i nie dysponują odpowiednią wiedzą prawną ani czasem.
Case study: zmiana sytuacji dochodowej w trakcie okresu świadczeniowego
Pani Marta samotnie wychowuje dwoje dzieci. Na podstawie wyroków sądu zasądzono alimenty w wysokości po 700 zł na każde dziecko. Ojciec dzieci od lat nie płaci alimentów, a egzekucja okazała się bezskuteczna. Pani Marta uzyskała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w maksymalnej wysokości przewidzianej ustawowo.
Po pół roku Pani Marta otrzymuje awans w pracy, który wiąże się ze znacznym wzrostem wynagrodzenia. W rezultacie dochód rodziny na osobę przekracza kryterium dochodowe. Pani Marta nie informuje jednak organu o zmianie dochodu, obawiając się utraty świadczeń.
W toku rutynowej weryfikacji (m.in. na podstawie danych z urzędu skarbowego) organ ustala, że doszło do przekroczenia kryterium dochodowego i wydaje decyzję stwierdzającą nienależne pobranie świadczeń za kilka miesięcy, zobowiązując Panią Martę do ich zwrotu. Sytuacja ta komplikuje dodatkowo jej sytuację finansową.
Przykład ten pokazuje, jak ważne jest bieżące informowanie organu o zmianie sytuacji dochodowej i liczenie się z konsekwencjami ewentualnego przekroczenia kryterium.
Pytania i odpowiedzi (Q&A) dotyczące funduszu alimentacyjnego
Czy fundusz alimentacyjny „zastępuje” w całości dłużnika alimentacyjnego?
Nie. Fundusz alimentacyjny nie zastępuje dłużnika w pełni. Świadczenia wypłacane są do wysokości zasądzonych alimentów, ale nie więcej niż do ustawowego limitu. Nadwyżka ponad limit nadal pozostaje należnością dziecka wobec dłużnika, dochodzoną w drodze egzekucji.
Czy mogę ubiegać się o świadczenie z funduszu, jeśli nie mam wyroku zasądzającego alimenty, a jedynie porozumienie z drugim rodzicem?
Nie. Warunkiem uzyskania świadczeń jest posiadanie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd (wyrok, postanowienie o zabezpieczeniu, ugoda sądowa z klauzulą wykonalności). Samo pisemne lub ustne porozumienie między rodzicami nie wystarcza.
Czy jeśli dłużnik płaci alimenty nieregularnie, mogę skorzystać z funduszu?
Możliwość skorzystania z funduszu zależy od tego, czy w okresie dwóch ostatnich miesięcy egzekucja okazała się bezskuteczna w rozumieniu ustawy. Jeżeli dłużnik wpłaca tylko część alimentów, a pozostała część nie została wyegzekwowana przez komornika, można mówić o częściowej bezskuteczności egzekucji, co może być podstawą przyznania świadczeń – jednak decydujące jest zaświadczenie komornika i dokładna sytuacja faktyczna.
Czy świadczenia z funduszu są opodatkowane?
Świadczenia z funduszu alimentacyjnego co do zasady nie podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Stanowią one świadczenia z systemu pomocy społecznej i nie są wykazywane jako dochód do opodatkowania, choć mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu prawa do innych świadczeń socjalnych.
Czy fundusz alimentacyjny działa, jeśli dziecko mieszka za granicą?
Zasadniczo świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobom uprawnionym zamieszkałym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zamieszkiwanie za granicą może wykluczać prawo do świadczeń, chyba że stosowane są szczególne regulacje dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w UE. W takich sytuacjach ocena prawa do świadczeń jest bardziej złożona i zależy od szeregu czynników (m.in. miejsca zatrudnienia rodziców, państwa sprawującego „kompetencję” w zakresie świadczeń rodzinnych).
Czy muszę co roku składać nowy wniosek?
Tak. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznawane są na okres świadczeniowy (od 1 października do 30 września). Po jego zakończeniu konieczne jest ponowne złożenie wniosku oraz odpowiednich dokumentów. Brak nowego wniosku skutkuje wygaśnięciem prawa do świadczeń.
Co jeśli w trakcie pobierania świadczeń dłużnik zacznie regularnie płacić alimenty?
W takiej sytuacji osoba uprawniona ma obowiązek niezwłocznie poinformować o tym organ. Może to skutkować uchyleniem prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości lub części. Świadczenia nienależnie pobrane mogą zostać uznane za podlegające zwrotowi. Jednocześnie kwoty uiszczone przez dłużnika po przyznaniu świadczeń mogą wpływać na rozliczenia między organem a dłużnikiem.
Czy fundusz alimentacyjny „umorzy” długi alimentacyjne dłużnika?
Nie. Wypłata świadczeń z funduszu nie oznacza umorzenia długu alimentacyjnego wobec dziecka. Po prostu wierzycielem części alimentów (w zakresie wypłaconych świadczeń) staje się organ gminy, który dochodzi zwrotu od dłużnika na zasadzie regresu. Dłużnik może zatem posiadać zarówno zadłużenie wobec dziecka (np. z tytułu różnicy między zasądzonymi alimentami a limitem funduszu), jak i zadłużenie wobec gminy.
Czy można odwołać się od odmowy przyznania świadczeń z funduszu?
Tak. Od decyzji organu gminy odmawiającej przyznania świadczeń przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego w terminie 14 dni. Następnie od decyzji SKO można wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego. W toku postępowania odwoławczego warto rozważyć skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcy prawnego).
Czy fundusz alimentacyjny przysługuje, gdy dziecko zostało adoptowane przez nowego partnera rodzica?
Co do zasady adopcja (przysposobienie pełne) powoduje wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego rodzica biologicznego, a tym samym brak podstaw do dalszego korzystania z funduszu alimentacyjnego w oparciu o wcześniejszy tytuł wykonawczy. W takich sytuacjach konieczna jest analiza indywidualna, z uwzględnieniem rodzaju przysposobienia i treści orzeczenia sądu rodzinnego.
Podsumowanie
Fundusz alimentacyjny stanowi ważny mechanizm wsparcia dzieci, których rodzice uchylają się od obowiązku alimentacyjnego. Jego istotą jest czasowe i częściowe zastąpienie niewypłacalnego dłużnika przez państwo, przy jednoczesnym dochodzeniu zwrotu wypłaconych świadczeń od tego dłużnika. Uzyskanie pomocy z funduszu wymaga jednak spełnienia określonych przesłanek, w tym posiadania tytułu wykonawczego, stwierdzenia bezskuteczności egzekucji oraz spełnienia kryterium dochodowego.
Praktyka pokazuje, że procedura bywa złożona, a interpretacja przepisów wymaga nieraz odwołania się do orzecznictwa sądowego. Dlatego w trudniejszych przypadkach warto rozważyć konsultację z prawnikiem specjalizującym się w prawie rodzinnym lub w sprawach z zakresu świadczeń socjalnych. Jednocześnie znajomość podstawowych mechanizmów i wymogów związanych z funduszem alimentacyjnym pozwala osobom uprawnionym skuteczniej korzystać z przysługujących im praw i minimalizować ryzyko nienależnego pobrania świadczeń czy sporów z organami administracji.