Instytucja bezpodstawnego wzbogacenia należy do fundamentalnych mechanizmów ochrony majątkowej w polskim prawie cywilnym. Ma ona charakter „awaryjny” – znajduje zastosowanie wtedy, gdy w danej sytuacji nie można się oprzeć na umowie, czynie niedozwolonym czy innych typowych podstawach odpowiedzialności, a jednak jedna osoba kosztem drugiej bez uzasadnionej podstawy prawnej uzyskuje korzyść majątkową. W praktyce bezpodstawne wzbogacenie – a szczególnie jego szczególna postać, jaką jest nienależne świadczenie – bardzo często pojawia się w obrocie gospodarczym, relacjach konsumenckich, sporach pracowniczych oraz w szeroko rozumianych rozliczeniach rodzinnych i sąsiedzkich.
Podstawę prawną stanowią przede wszystkim art. 405–414 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), przy czym dla nienależnego świadczenia kluczowy jest art. 410 k.c. To właśnie on określa, kiedy powstaje obowiązek zwrotu spełnionego świadczenia oraz jakie sytuacje należy traktować jako świadczenie nienależne.
Podstawy prawne bezpodstawnego wzbogacenia
Ogólną zasadę odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wyraża art. 405 k.c., który stanowi:
„Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.”
Przepis ten wskazuje cztery przesłanki odpowiedzialności:
1) uzyskanie korzyści majątkowej,
2) kosztem innej osoby,
3) brak podstawy prawnej tego przysporzenia,
4) istnienie obowiązku wydania korzyści w naturze, a gdy to niemożliwe – obowiązek zapłaty jej wartości.
Jest to regulacja o charakterze subsydiarnym, co podkreśla orzecznictwo. Sąd Najwyższy w wyroku z 18 czerwca 2004 r., II CK 369/03, stwierdził:
„Odpowiedzialność z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia ma charakter subsydiarny i wchodzi w rachubę jedynie wówczas, gdy brak jest innej, szczególnej podstawy rozliczeń pomiędzy stronami.”
Z kolei szczegółową postać bezpodstawnego wzbogacenia stanowi nienależne świadczenie. Definicję i przykładowe sytuacje zawiera art. 410 k.c.:
§ 1. „Przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.”
§ 2. „Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.”
Przepisy te tworzą bardzo szeroką podstawę do dochodzenia zwrotu nienależnie przekazanych środków pieniężnych, rzeczy lub innych korzyści majątkowych. Obejmują zarówno zwykłe „pomyłki” w przelewach, jak i złożone sytuacje kontraktowe, w których umowa okazuje się nieważna, wygasa lub nie może zostać wykonana.
Pojęcie korzyści majątkowej i zubożenia
Aby mówić o bezpodstawnym wzbogaceniu, musi dojść do uzyskania „korzyści majątkowej”. Kodeks nie definiuje tego pojęcia, jednak w orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że oznacza ono każde przysporzenie majątkowe po stronie wzbogaconego, w tym zarówno:
– powiększenie aktywów (np. otrzymanie pieniędzy, rzeczy, praw),
– jak i zmniejszenie pasywów (np. zwolnienie z długu, spłata cudzego zobowiązania).
Sąd Najwyższy w wyroku z 15 czerwca 2011 r., I CSK 521/10, wyjaśnił:
„Korzyścią majątkową w rozumieniu art. 405 k.c. jest każde przysporzenie majątkowe, polegające zarówno na zwiększeniu aktywów, jak i na uniknięciu wydatku, który musiałby być poniesiony.”
Jednocześnie korzyść musi zostać uzyskana „kosztem innej osoby”. W praktyce oznacza to, że po stronie tej drugiej osoby dochodzi do zubożenia – uszczerbku majątkowego. Nie musi to być prosty, lustrzany związek „złotówka za złotówkę”, ale pomiędzy wzbogaceniem a zubożeniem musi istnieć adekwatny związek. SN w wyroku z 22 czerwca 2017 r., IV CSK 531/16, stwierdził:
„Warunkiem odpowiedzialności z art. 405 k.c. jest istnienie związku między wzbogaceniem a zubożeniem, rozumianego jako powiązanie przyczynowe w sensie ekonomicznym, a nie tylko faktyczne przesunięcie majątkowe.”
Brak podstawy prawnej – klucz do odpowiedzialności
Najistotniejszą przesłanką jest „brak podstawy prawnej” uzyskania korzyści. Podstawę prawną rozumie się tutaj szeroko, jako przepis ustawy, ważną umowę, prawomocne orzeczenie sądu, decyzję administracyjną lub inny zgodny z prawem tytuł przysporzenia.
Gdy strony łączy ważna umowa, a spełnione świadczenie mieści się w jej treści, co do zasady nie można mówić o bezpodstawnym wzbogaceniu. Sytuacja zmienia się, gdy:
– umowa jest nieważna (np. z powodu braku formy szczególnej, sprzeczności z ustawą, pozorności),
– umowa została skutecznie rozwiązana lub odstąpiono od niej,
– warunek, od którego zależało świadczenie, nie ziścił się,
– świadczenie zostało spełnione na podstawie błędnej decyzji administracyjnej następnie uchylonej.
W wyroku z 8 marca 2012 r., V CSK 101/11, Sąd Najwyższy podkreślił:
„O braku podstawy prawnej w rozumieniu art. 405 k.c. można mówić wtedy, gdy w chwili uzyskania korzyści majątkowej nie istniał ważny tytuł prawny przysporzenia albo gdy tytuł ten następnie odpadł.”
W praktyce często mówi się o trzech typowych sytuacjach:
1) pierwotny brak podstawy prawnej (brak zobowiązania, nieważność umowy),
2) odpadnięcie podstawy prawnej (np. rozwiązanie umowy, uchylenie decyzji administracyjnej),
3) nieosiągnięcie celu świadczenia (cel stron nie został zrealizowany).
Właśnie te sytuacje zostały wyraźnie wskazane w art. 410 § 2 k.c. jako przypadki świadczenia nienależnego.
Świadczenie nienależne – katalog sytuacji z art. 410 § 2 k.c.
Art. 410 § 2 k.c. wymienia przykładowo (nie jest to katalog zamknięty) sytuacje, w których świadczenie uznaje się za nienależne. Każda z nich ma swoją odmienną specyfikę i bogate orzecznictwo.
Brak zobowiązania w ogóle lub względem konkretnej osoby
Pierwsza grupa przypadków dotyczy sytuacji, gdy:
„ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył”.
Chodzi tu przede wszystkim o:
– spełnienie świadczenia mimo braku jakiejkolwiek podstawy prawnej (np. przelew zrobiony przez pomyłkę na obce konto),
– spełnienie świadczenia na rzecz niewłaściwej osoby (np. zapłata długu nie temu wierzycielowi, któremu rzeczywiście należała się zapłata).
Przykład praktyczny (case study 1):
Pan A dokonuje przelewu 10 000 zł na rachunek kontrahenta. W wyniku pomyłki w numerze rachunku pieniądze trafiają na konto osoby B, której A w ogóle nie zna. B natychmiast wydaje środki na prywatne cele. Między A a B nie istniał żaden stosunek zobowiązaniowy. Świadczenie A było nienależne, a B – jako bezpodstawnie wzbogacony – obowiązany jest do zwrotu otrzymanej kwoty (art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.).
W wyroku z 17 grudnia 2008 r., I CSK 250/08, SN stwierdził:
„W razie omyłkowego spełnienia świadczenia na rzecz osoby niebędącej wierzycielem, osoba ta co do zasady staje się bezpodstawnie wzbogacona kosztem dłużnika, chyba że zachodzą podstawy do zastosowania art. 409 k.c.”
Druga postać tego przypadku: spełnienie świadczenia wobec nieuprawnionego wierzyciela. Jeżeli dłużnik zapłaci osobie podającej się za wierzyciela, ale w rzeczywistości nim niebędącej, przysługuje mu roszczenie o zwrot tej kwoty jako świadczenia nienależnego. Równocześnie jego zobowiązanie wobec prawdziwego wierzyciela nadal istnieje, co może rodzić dla dłużnika istotne ryzyka.
Odpadnięcie podstawy świadczenia
Kolejna sytuacja wskazana w art. 410 § 2 k.c. to przypadek, gdy:
„podstawa świadczenia odpadła”.
Chodzi o sytuacje, gdy w chwili spełnienia świadczenia istniał ważny tytuł prawny (np. umowa, decyzja), lecz później przestał on istnieć – został rozwiązany, uchylony, wygasł. Przykładowo:
– strony zawarły umowę sprzedaży, kupujący zapłacił cenę, ale później skutecznie odstąpił od umowy – zapłacona kwota staje się świadczeniem nienależnym i podlega zwrotowi,
– decyzja administracyjna nakładająca obowiązek zapłaty została wykonana, a później uchylona – zapłata staje się nienależna.
W wyroku z 11 stycznia 2006 r., II CK 334/05, SN wskazał:
„Odpadnięcie podstawy świadczenia zachodzi, gdy tytuł prawny istniał w chwili spełnienia świadczenia, jednak następnie ustał, co powoduje powstanie roszczenia o zwrot spełnionego świadczenia jako nienależnego.”
Przykład praktyczny (case study 2):
Spółka X zawiera umowę najmu lokalu ze spółką Y na okres 5 lat, z góry płacąc czynsz za cały okres. Po roku strony zgodnie rozwiązują umowę ze skutkiem natychmiastowym. Wobec rozwiązania umowy odpadła podstawa świadczenia za pozostałe 4 lata. Spółce X przysługuje roszczenie o zwrot części czynszu proporcjonalnej do niewykorzystanego okresu najmu. Rozliczenia następują właśnie w oparciu o przepisy o nienależnym świadczeniu.
Nieosiągnięcie zamierzonego celu świadczenia
Kolejną sytuacją jest ta, w której:
„zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty”.
Tzw. „condictio causa data causa non secuta” znajduje zastosowanie, gdy strony wiążą spełnienie świadczenia z określonym celem, który nie ma charakteru świadczenia wzajemnego (nie wynika wprost z umowy wzajemnej), lecz jest ich wspólnym lub znanym obdarowanemu zamiarem. Jeśli cel nie zostanie zrealizowany, spełnione świadczenie staje się nienależne.
Przykładowo, przekazanie pieniędzy z myślą o zawarciu małżeństwa, wspólnej inwestycji czy konkretnej czynności, jeżeli cel ten nie zostanie osiągnięty, może stanowić podstawę do żądania zwrotu.
W wyroku z 7 marca 2013 r., IV CSK 431/12, SN wskazał:
„Świadczenie spełnione w określonym celu, znanym drugiej stronie, nabiera charakteru nienależnego w razie niezrealizowania tego celu, co uzasadnia roszczenie o jego zwrot na podstawie art. 410 § 2 k.c.”
Przykład praktyczny (case study 3):
Pan K przekazuje swojej partnerce 80 000 zł na zakup wspólnego mieszkania, przy założeniu, że zostanie on współwłaścicielem lokalu. Mieszkanie zostaje jednak kupione wyłącznie na nazwisko partnerki, a relacja wkrótce się rozpada. Cel świadczenia (nabycie współwłasności) nie został osiągnięty. Pan K, przy odpowiednim udowodnieniu celu, może dochodzić zwrotu przekazanych środków jako świadczenia nienależnego.
Nieważność czynności prawnej
Wreszcie art. 410 § 2 k.c. stanowi, że świadczenie jest nienależne również wtedy, gdy:
„czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.”
Przykładowo:
– umowa sprzedaży nieruchomości zawarta bez wymaganej formy aktu notarialnego jest nieważna (art. 158 k.c.),
– umowa kredytu konsumenckiego, która rażąco narusza przepisy ochronne, może zostać uznana za nieważną,
– umowa zawarta z naruszeniem przepisów o przedstawicielstwie (brak umocowania) również może być nieważna.
Jeśli na podstawie takiej umowy dojdzie do spełnienia świadczenia (zapłaty ceny, wydania rzeczy), to po stwierdzeniu nieważności powstaje roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia.
Sąd Najwyższy w wyroku z 5 kwietnia 2013 r., III CSK 159/12, stwierdził:
„Spełnienie świadczenia na podstawie nieważnej umowy rodzi po stronie odbiorcy obowiązek zwrotu uzyskanej korzyści jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 2 k.c.).”
Bezpodstawne wzbogacenie a inne podstawy odpowiedzialności
Bezpodstawne wzbogacenie nie jest instytucją konkurencyjną w stosunku do odpowiedzialności kontraktowej czy deliktowej – pełni natomiast funkcję uzupełniającą. Jeżeli określony stan faktyczny mieści się w ramach innej, szczególnej podstawy odpowiedzialności, w pierwszej kolejności stosuje się tę szczególną podstawę.
Przykładowo:
– jeżeli strony łączy ważna umowa, a jedna z nich nie wywiązuje się z zobowiązań, podstawą roszczeń jest odpowiedzialność kontraktowa (art. 471 k.c.), a nie bezpodstawne wzbogacenie,
– jeżeli szkoda została wyrządzona czynem niedozwolonym, stosuje się przepisy o odpowiedzialności deliktowej (art. 415 i nast. k.c.).
W orzecznictwie utrwalono pogląd, że roszczenia z bezpodstawnego wzbogacenia mają charakter subsydiarny. Sąd Najwyższy w wyroku z 13 czerwca 2003 r., III CKN 410/01, podkreślił:
„Roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia może być dochodzone tylko wtedy, gdy w danym stanie faktycznym brak jest innej, szczególnej podstawy żądania przywrócenia równowagi majątkowej pomiędzy stronami.”
W praktyce oznacza to, że składając pozew, należy prawidłowo zakwalifikować podstawę roszczenia. Błędna kwalifikacja nie zawsze będzie fatalna (sąd nie jest związany prawną podstawą żądania), jednak dla jasności i skuteczności argumentacji warto świadomie wskazać, czy chodzi o odpowiedzialność kontraktową, deliktową, czy o bezpodstawne wzbogacenie.
Zakres obowiązku zwrotu – co i jak trzeba oddać
Zgodnie z art. 405 k.c.:
„obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.”
W pierwszej kolejności dłużnik z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia powinien wydać dokładnie tę korzyść, którą uzyskał (np. konkretną rzecz, prawo). Jeśli jednak jest to niemożliwe – bo rzecz została zbyta, zużyta albo utracona – powinien zapłacić równowartość tej korzyści w pieniądzu.
Zakres obowiązku zwrotu modyfikują przepisy art. 407–409 k.c., regulujące m.in. sytuację przejścia obowiązku na następców prawnych oraz tzw. zużycie lub utratę korzyści.
Art. 409 k.c. stanowi:
„Obowiązek wydania korzyści albo zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że w chwili zużycia lub utraty powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.”
Przepis ten wprowadza istotne ograniczenie odpowiedzialności: jeżeli wzbogacony zużył lub utracił korzyść, i w tym momencie nie musiał liczyć się z koniecznością jej zwrotu, obowiązek wygasa. Natomiast jeżeli już w chwili dysponowania korzyścią powinien był przewidywać obowiązek zwrotu (np. wiedział o pomyłce przelewu), to zużycie pieniędzy nie zwalnia go z odpowiedzialności.
Sąd Najwyższy w wyroku z 2 października 2003 r., V CK 241/02, podkreślił:
„Przepis art. 409 k.c. nie chroni zbywcy korzyści, który w chwili jej rozporządzania powinien liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu. W takim przypadku obowiązek zwrotu wartości korzyści pozostaje aktualny.”
W praktyce, gdy ktoś otrzymał przelew omyłkowo i natychmiast wydał środki, będzie musiał wykazać, że nie miał (i rozsądnie nie mógł mieć) świadomości, iż pieniądze mu się nie należą. Jeżeli okoliczności wskazują, że mógł przewidzieć pomyłkę, art. 409 k.c. nie uratuje go przed obowiązkiem zwrotu.
Roszczenia uboczne: odsetki, pożytki, wynagrodzenie za korzystanie
Przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu stosuje się odpowiednio do roszczeń ubocznych. W szczególności chodzi o:
– odsetki za opóźnienie,
– pożytki z uzyskanej korzyści (np. czynsz najmu),
– wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy.
Zasady te są w dużej mierze kształtowane przez ogólne przepisy o zobowiązaniach, w tym art. 481 k.c. (odsetki za opóźnienie). Co do zasady, odsetki należą się od chwili, w której wzbogacony został wezwany do zapłaty i pozostaje w opóźnieniu.
W wyroku z 17 czerwca 2009 r., IV CSK 71/09, SN stwierdził:
„W razie nienależnego świadczenia odsetki za opóźnienie w jego zwrocie należą się od chwili, gdy dłużnik został wezwany do zapłaty, a więc gdy pozostaje w opóźnieniu.”
W niektórych sytuacjach może też powstać roszczenie o wydanie pożytków uzyskanych z rzeczy (np. czynszu najmu lokalu nabytego bez podstawy prawnej), jednak wymaga to każdorazowej analizy stanu faktycznego.
Bezpodstawne wzbogacenie w typowych sytuacjach praktycznych
Pomyłkowy przelew bankowy
Jest to jedna z najczęstszych sytuacji, w których pojawia się nienależne świadczenie. Osoba dokonująca przelewu myli się w numerze rachunku, wybiera niewłaściwego odbiorcę albo wpisuje błędną kwotę. Bank co do zasady nie ponosi odpowiedzialności za wpisanie przez klienta błędnych danych odbiorcy, natomiast obowiązany do zwrotu jest ten, kto środki otrzymał.
W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że odbiorca omyłkowego przelewu staje się bezpodstawnie wzbogacony kosztem nadawcy. Przykładowo, SN w wyroku z 9 kwietnia 2003 r., V CKN 195/01, wskazał:
„Otrzymanie świadczenia pieniężnego wskutek pomyłki przy przelewie bankowym stanowi uzyskanie korzyści majątkowej bez podstawy prawnej, co rodzi obowiązek zwrotu na podstawie art. 405 i 410 k.c.”
W praktyce nadawca powinien:
– jak najszybciej zgłosić sprawę w banku,
– wystosować do odbiorcy pisemne wezwanie do zapłaty,
– w razie braku zwrotu – rozważyć pozew z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.
Rozliczenia po nieważnej lub rozwiązanej umowie
Bezpodstawne wzbogacenie odgrywa fundamentalną rolę przy rozliczeniach po:
– stwierdzeniu nieważności umowy (np. umowa kredytu frankowego uznana za nieważną),
– skutecznym odstąpieniu od umowy,
– rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron.
W orzecznictwie frankowym sądy powszechne i Sąd Najwyższy wielokrotnie odwoływały się do przepisów o nienależnym świadczeniu, wskazując, że skoro umowa kredytu jest nieważna, to strony powinny zwrócić sobie wzajemnie spełnione świadczenia (bank – raty, kredytobiorca – kapitał).
W uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, SN (w składzie całej Izby Cywilnej) potwierdził:
„Stronie, która spełniła świadczenie nienależne na rzecz banku, przysługuje co do zasady roszczenie o jego zwrot na podstawie art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 405 k.c.”
Choć uchwała dotyczyła szczególnego problemu w sprawach frankowych, to potwierdziła generalną zasadę: stwierdzenie nieważności umowy rodzi obowiązek zwrotu nienależnie spełnionych świadczeń.
Świadczenia w związkach nieformalnych i rodzinie
W praktyce dość często bezpodstawne wzbogacenie pojawia się w rozliczeniach:
– byłych partnerów żyjących w związku nieformalnym,
– członków rodziny,
– osób wspólnie inwestujących bez formalizacji stosunków prawnych.
Typowe są sytuacje, gdy jedna strona finansuje remont domu należącego do drugiej osoby, spłaca jej kredyt, przekazuje znaczne kwoty na wspólne przedsięwzięcia, które nie dochodzą do skutku.
Sąd Najwyższy w wyroku z 16 maja 2000 r., IV CKN 32/00, dotyczącym rozliczeń konkubentów, stwierdził:
„W braku umowy regulującej wzajemne rozliczenia, do oceny roszczeń jednego z konkubentów w stosunku do drugiego należy stosować przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.”
W takich sprawach kluczowe jest ustalenie:
– czy świadczenia miały charakter darowizn, czy raczej inwestycji oczekiwanej do zwrotu,
– czy istniał konkretny, uzgodniony cel (np. nabycie współwłasności),
– czy doszło do uzyskania trwałej korzyści majątkowej przez jedną stronę kosztem drugiej.
Spełnianie cudzych zobowiązań
Zdarza się, że ktoś spłaca cudzy dług – czy to przez pomyłkę, czy w celu ratowania wspólnego majątku, czy na prośbę dłużnika, ale bez precyzyjnego uregulowania rozliczeń między nimi. Jeżeli brak jest podstawy prawnej takiego świadczenia (np. brak umowy przejęcia długu, brak zobowiązania do spłaty), powstaje roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia.
W wyroku z 26 marca 2015 r., II CSK 372/14, SN wskazał:
„Osoba, która z własnych środków spłaciła cudzy dług bez istnienia ku temu zobowiązania, co do zasady ma roszczenie do dłużnika o zwrot świadczenia jako nienależnego (art. 410 § 2 k.c.).”
Istotne jest rozróżnienie między:
– sytuacją, gdy spłata długu miała charakter darowizny (wtedy roszczenie nie przysługuje),
– a sytuacją, gdy intencją było jedynie czasowe „ratowanie” sytuacji finansowej innej osoby.
Przedawnienie roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia
Roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia są roszczeniami majątkowymi i ulegają przedawnieniu. Kodeks cywilny nie przewiduje dla nich odrębnego terminu, wobec czego stosuje się ogólne terminy przedawnienia z art. 118 k.c.
Po nowelizacji z 2018 r. zasadą jest termin:
– 6 lat – dla roszczeń niebędących związanymi z prowadzeniem działalności gospodarczej,
– 3 lata – dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Początek biegu terminu przedawnienia określa art. 120 § 1 k.c., zgodnie z którym:
„Bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.”
W przypadku nienależnego świadczenia orzecznictwo przyjmuje, że roszczenie staje się wymagalne z chwilą, gdy wierzyciel może żądać zwrotu, a więc zazwyczaj:
– niezwłocznie po spełnieniu świadczenia, jeżeli już wtedy wiadomo, że było nienależne (np. przelew omyłkowy),
– lub od chwili, gdy odpadła podstawa świadczenia (np. rozwiązanie umowy, uchylenie decyzji).
SN w wyroku z 17 grudnia 2008 r., I CSK 250/08, wskazał:
„Bieg terminu przedawnienia roszczenia o zwrot świadczenia nienależnego rozpoczyna się co do zasady z chwilą jego spełnienia, chyba że dopiero później odpadła podstawa świadczenia.”
Dla wierzyciela oznacza to konieczność szybkiego reagowania. Zwłaszcza w obrocie gospodarczym, gdzie terminy są krótsze, zwłoka może doprowadzić do przedawnienia roszczenia.
Ograniczenia zwrotu nienależnego świadczenia
Nie każde nienależne świadczenie podlega zwrotowi. Kodeks cywilny przewiduje w art. 411 k.c. istotne ograniczenia, stanowiąc, że:
„Nie można żądać zwrotu świadczenia:
1) jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej;
2) jeżeli spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego;
3) jeżeli świadczenie zostało spełnione w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu;
4) jeżeli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna.”
Najczęściej w praktyce pojawia się punkt 1. Co do zasady, jeżeli ktoś świadomie spełnia świadczenie, mimo że wie, iż nie jest zobowiązany, to nie może później domagać się zwrotu. Wyjątki przewidziane w przepisie dotyczą szczególnych sytuacji, takich jak:
– świadczenie spełnione z wyraźnym zastrzeżeniem zwrotu (np. „płacę, ale uważam, że nie jestem zobowiązany i będę dochodził zwrotu”),
– działanie w celu uniknięcia przymusu (np. zapłata pod groźbą egzekucji na podstawie wadliwego tytułu wykonawczego),
– wykonanie nieważnej czynności prawnej.
Sąd Najwyższy w wyroku z 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, wyjaśnił:
„Świadome spełnienie świadczenia bez zobowiązania co do zasady wyłącza możliwość żądania jego zwrotu, o ile nie zachodzą przesłanki zastrzeżenia zwrotu, unikania przymusu lub wykonywania nieważnej czynności prawnej (art. 411 pkt 1 k.c.).”
Przykład praktyczny (case study 4):
Przedsiębiorca Y płaci kontrahentowi Z sporną kwotę, co do której powziął przekonanie, że nie jest zobowiązany, ale czyni to, aby uniknąć wstrzymania dostaw kluczowych towarów i paraliżu działalności. Jeżeli jest w stanie wykazać, że działał w celu uniknięcia przymusu, może powołać się na wyjątek z art. 411 pkt 1 k.c. i domagać się zwrotu jako świadczenia nienależnego.
Q&A – najczęstsze pytania dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia i nienależnego świadczenia
Co to jest bezpodstawne wzbogacenie w prostych słowach?
To sytuacja, w której jedna osoba bez ważnej podstawy prawnej wzbogaca się kosztem innej osoby – dostaje pieniądze, rzeczy lub inne korzyści, których w świetle prawa nie powinna otrzymać. Prawo nakazuje wtedy „przywrócić równowagę”, czyli wydać korzyść lub zwrócić jej wartość.
Czym różni się bezpodstawne wzbogacenie od nienależnego świadczenia?
Nienależne świadczenie to szczególny przypadek bezpodstawnego wzbogacenia. Zawsze dotyczy sytuacji, gdy ktoś „świadczy” – spełnia jakieś świadczenie (płaci, wydaje rzecz, wykonuje usługę) – mimo że:
– nie był w ogóle zobowiązany,
– nie był zobowiązany wobec konkretnej osoby,
– podstawa świadczenia odpadła,
– cel świadczenia nie został osiągnięty,
– albo czynność prawna była nieważna.
Bezpodstawne wzbogacenie obejmuje także inne sytuacje, np. wzbogacenie przez cudze nakłady na nieruchomość, bez formalnego „świadczenia”.
Zrobiłem przelew na złe konto. Czy mogę odzyskać pieniądze?
Co do zasady tak. Osoba, która je otrzymała, jest bezpodstawnie wzbogacona i powinna je zwrócić na podstawie art. 405 i 410 k.c. W pierwszej kolejności należy:
– zgłosić sprawę w banku,
– wystosować pisemne wezwanie do zwrotu,
– w razie braku reakcji – rozważyć pozew o zapłatę z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.
Odbiorca może uchylić się od odpowiedzialności tylko w wyjątkowych sytuacjach, np. gdy zużył środki w okolicznościach opisanych w art. 409 k.c. i nie mógł liczyć się z obowiązkiem zwrotu.
Czy bank odpowiada za mój błąd przy wpisaniu numeru konta?
Zasadniczo nie. Bank realizuje przelew na numer rachunku wskazany przez klienta i nie ma obowiązku weryfikacji zgodności numeru z nazwą odbiorcy. Odpowiedzialny za zwrot jest odbiorca przelewu, chyba że specyficzne okoliczności wskazują na zawinienie banku (np. błąd systemowy, wykonanie przelewu niezgodnie z dyspozycją).
Zapłaciłem fakturę, która okazała się nienależna. Czy mogę żądać zwrotu?
Tak, jeżeli w rzeczywistości nie był Pan/Pani zobowiązany do zapłaty lub zapłata nastąpiła na rzecz niewłaściwego podmiotu, jest to nienależne świadczenie (art. 410 § 2 k.c.). Po wezwaniu do zapłaty kontrahent powinien zwrócić kwotę, w przeciwnym razie możliwe jest dochodzenie roszczenia sądownie.
Czy mogę odzyskać pieniądze przekazane partnerowi/partnerce w związku nieformalnym?
To zależy. Jeżeli były to zwykłe prezenty lub swobodne wsparcie finansowe – zasadniczo nie. Jeżeli jednak:
– istniał konkretny, uzgodniony cel świadczenia (np. zakup wspólnego mieszkania, współwłasności),
– albo partner/partnerka uzyskał(a) trwałą korzyść majątkową kosztem Pana/Pani,
można rozważać roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Kluczowe będzie wykazanie, że:
– nie chodziło o darowiznę,
– cel świadczenia nie został osiągnięty lub odpadła jego podstawa.
Umowa została uznana za nieważną. Co z tym, co już zapłaciłem/zapłaciłam?
Po stwierdzeniu nieważności umowy każdy z kontrahentów powinien zwrócić drugiemu to, co od niego uzyskał. Spełnione wcześniej świadczenia stają się nienależne (art. 410 § 2 k.c.). W praktyce oznacza to konieczność wzajemnego zwrotu: np. cena – rzecz, kapitał – raty itd., z ewentualnymi korektami wynikającymi z przepisów szczególnych i orzecznictwa.
Czy świadczenie spełnione po przedawnieniu roszczenia można odzyskać?
Co do zasady nie. Art. 411 pkt 3 k.c. stanowi, że nie można żądać zwrotu świadczenia spełnionego w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu. Jeżeli więc ktoś świadomie płaci dług, który wie, że jest przedawniony, nie może potem żądać zwrotu na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia.
Czy od nienależnego świadczenia należą się odsetki?
Tak, jeżeli wzbogacony pozostaje w opóźnieniu ze zwrotem. Wtedy stosuje się art. 481 k.c. – odsetki za opóźnienie należą się od dnia, w którym dłużnik powinien był spełnić świadczenie, czyli najczęściej od dnia doręczenia wezwania do zapłaty.
Jak długo mogę dochodzić zwrotu nienależnego świadczenia?
Roszczenie ulega przedawnieniu:
– co do zasady po 6 latach (dla osób fizycznych poza działalnością gospodarczą),
– po 3 latach, jeżeli roszczenie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (art. 118 k.c.).
Termin liczony jest od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, czyli najczęściej od spełnienia świadczenia lub od chwili odpadnięcia podstawy świadczenia.
Czy zawsze muszę pozywać osobę, która bezpodstawnie się wzbogaciła?
Zasadniczo tak – roszczenie kieruje się przeciwko osobie wzbogaconej lub jej następcom prawnym. Tylko w szczególnych wypadkach odpowiedzialność może dotyczyć innego podmiotu (np. Skarbu Państwa, banku) – wtedy, gdy bezpośrednio on uzyskał korzyść lub gdy szczególne przepisy przewidują taką odpowiedzialność.
W każdym razie, przed wytoczeniem powództwa warto:
– zgromadzić dokumenty potwierdzające spełnienie świadczenia i jego nienależność,
– spróbować polubownego rozwiązania (wezwaniem do zapłaty),
– rozważyć charakter roszczenia (czy nie istnieje inna, korzystniejsza podstawa niż bezpodstawne wzbogacenie).
Podsumowanie
Bezpodstawne wzbogacenie, a zwłaszcza nienależne świadczenie, to instytucje, które w praktyce mają ogromne znaczenie ochronne. Pozwalają skorygować wszelkie „beztytułowe” przesunięcia majątkowe, niezależnie od tego, czy wynikają z pomyłki, nieważności umowy, odpadnięcia jej podstawy czy nieosiągnięcia celu świadczenia. Przepisy art. 405–410 k.c. tworzą elastyczne narzędzie przywracania równowagi majątkowej między stronami, przy jednoczesnym uwzględnieniu wyjątków wynikających z zasad współżycia społecznego oraz świadomości spełniającego świadczenie.
Warto mieć świadomość, że:
– nie każde świadczenie nienależne można odzyskać – znaczenie ma m.in. art. 411 k.c.,
– upływ czasu i przedawnienie mogą uniemożliwić dochodzenie roszczeń,
– w wielu życiowych sytuacjach (pomyłkowe przelewy, nieważne umowy, rozliczenia partnerskie) prawidłowe rozpoznanie, że chodzi o bezpodstawne wzbogacenie, jest kluczem do skutecznej ochrony interesów majątkowych.