Analiza praktyczna i orzecznictwo
Instytucja zachowku należy do najbardziej konfliktogennych zagadnień prawa spadkowego. Jedną z kluczowych kwestii praktycznych jest odpowiedź na pytanie, czy i w jakim zakresie darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia wpływają na wysokość należnego zachowku. W realiach polskich, gdzie przekazywanie mieszkań, domów czy przedsiębiorstw dzieciom lub innym bliskim za życia jest powszechną praktyką, ma to znaczenie fundamentalne zarówno na etapie planowania sukcesji, jak i późniejszych sporów sądowych między spadkobiercami.
Poniżej przedstawiono szczegółową analizę przepisów Kodeksu cywilnego, poglądów doktryny oraz najważniejszych orzeczeń sądowych, w tym Sądu Najwyższego, dotyczących doliczania darowizn do spadku przy obliczaniu zachowku.
Podstawy prawne zachowku i doliczania darowizn
Punktem wyjścia jest ogólna regulacja zachowku zawarta w art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego oraz przepisy o doliczaniu darowizn do spadku, w szczególności art. 993–995 k.c.
Art. 991 § 1 k.c.: „Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni — dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach — połowa wartości tego udziału (zachowek).”
Z kolei mechanizm doliczania darowizn do spadku – kluczowy przy obliczaniu zachowku – reguluje art. 993 k.c.:
Art. 993 k.c.: „Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny dokonane przez spadkodawcę.”
Z powyższego przepisu wynika ogólna zasada: co do zasady darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia podlegają doliczeniu do substratu zachowku. To właśnie ta wartość „wirtualnie powiększonego” spadku, uwzględniająca darowizny, stanowi punkt wyjścia do ustalenia, czy uprawniony do zachowku otrzymał już odpowiedni ekwiwalent (w formie spadku, zapisu windykacyjnego lub darowizny), czy też ma prawo domagać się dopłaty w pieniądzu.
Substrat zachowku a rzeczywisty spadek
Warto w tym miejscu wyróżnić dwie kategorie: rzeczywistą masę spadkową oraz tzw. substrat zachowku. Rzeczywisty spadek to majątek, który pozostaje po śmierci spadkodawcy i wchodzi w skład spadku. Substrat zachowku jest pojęciem szerszym: obejmuje on nie tylko stan czynny spadku (aktywa pomniejszone o długi spadkowe), ale w wielu przypadkach również darowizny doliczane do spadku zgodnie z art. 993 i nast. k.c.
To właśnie od wartości substratu zachowku oblicza się wysokość należnego zachowku. Oznacza to, że nawet jeśli spadek „na papierze” jest niewielki (ponieważ większość majątku rozdysponowano za życia), to uprawnionym do zachowku może przysługiwać roszczenie wobec obdarowanych o zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej ich udziałowi w zachowku.
Jakie darowizny dolicza się do spadku przy zachowku?
Zasadą jest doliczanie do spadku wszystkich darowizn dokonanych przez spadkodawcę, z pewnymi istotnymi wyjątkami. Kluczowe są tu art. 994 i 995 k.c.
Art. 994 § 1 k.c.: „Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, jak również dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.”
Z przepisu tego wynikają dwie podstawowe kategorie darowizn, które nie są doliczane:
1. Drobne darowizny, zwyczajowo przyjęte – np. prezenty urodzinowe, ślubne, okazjonalne upominki, jeżeli ich wartość mieści się w granicach społecznego zwyczaju i możliwości finansowych spadkodawcy.
2. Darowizny sprzed ponad 10 lat na rzecz osób, które nie są ani spadkobiercami ustawowymi, ani uprawnionymi do zachowku.
Natomiast wszystkie inne darowizny co do zasady podlegają doliczeniu, w szczególności:
– darowizny na rzecz zstępnych (dzieci, wnuków) – niezależnie od upływu czasu,
– darowizny na rzecz małżonka – niezależnie od upływu czasu,
– darowizny na rzecz osób uprawnionych do zachowku (zstępnych, małżonka, rodziców) – niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane,
– darowizny na rzecz innych osób, jeżeli zostały dokonane w ciągu 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.
Darowizny na rzecz zstępnych – szczególny reżim
W praktyce najczęściej problem dotyczy darowizn dokonanych na rzecz dzieci. W tym kontekście fundamentalne znaczenie ma utrwalony pogląd, że ograniczenie 10-letnie nie dotyczy darowizn na rzecz zstępnych. Oznacza to, że nawet darowizna dokonana 20, 30 czy 40 lat przed śmiercią spadkodawcy może zostać doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku.
Stanowisko to potwierdza ugruntowane orzecznictwo.
Wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2004 r., IV CK 406/02: „Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku również darowizny dokonane na rzecz zstępnych (art. 994 § 1 k.c.), choćby zostały uczynione dawniej niż przed dziesięciu laty przed otwarciem spadku.”
Taki sposób ukształtowania regulacji ma na celu zapobieżenie obchodzeniu przepisów o zachowku poprzez wczesne, znaczne darowizny na rzecz jednego z dzieci z pominięciem pozostałych.
Sposób obliczania zachowku z uwzględnieniem darowizn
Aby zrozumieć, jak darowizny wpływają na zachowek, warto przeanalizować ogólny schemat obliczeniowy:
1. Ustalenie kręgu osób uprawnionych do zachowku (zstępni, małżonek, rodzice spadkodawcy).
2. Ustalenie udziału spadkowego, jaki przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym (art. 931–935 k.c.).
3. Ustalenie wysokości zachowku (1/2 lub 2/3 udziału ustawowego – art. 991 § 1 k.c.).
4. Ustalenie substratu zachowku: stan czynny spadku powiększony o wartość doliczanych darowizn (art. 993–995 k.c.).
5. Obliczenie kwotowego zachowku.
6. Ustalenie, co uprawniony już otrzymał (w drodze dziedziczenia, zapisu windykacyjnego, darowizn) i ewentualne roszczenie uzupełniające.
W aspekcie darowizn kluczowe są dwie kwestie: czy dana darowizna podlega doliczeniu oraz w jakiej wartości ją uwzględnić.
Wartość darowizny przy zachowku
Art. 995 § 1 k.c. stanowi:
„Wartość przedmiotu darowizny doliczonej do spadku oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.”
Oznacza to, że:
– przyjmujemy stan fizyczny przedmiotu (np. mieszkania, domu, przedsiębiorstwa) z momentu dokonania darowizny, tj. bierzemy pod uwagę jego ówczesne cechy, wielkość, standard wykończenia, stopień zużycia itp.,
– stosujemy ceny rynkowe z chwili ustalania zachowku (z reguły z chwili orzekania przez sąd).
Taki model ma zapewnić możliwie sprawiedliwe odwzorowanie realnej wartości przekazania majątkowego w aktualnych realiach rynkowych, jednocześnie nie premiując lub nie penalizując nakładów dokonanych później przez obdarowanego.
W orzecznictwie utrwalono, że przy ustalaniu wartości darowizny nie uwzględnia się nakładów poczynionych przez obdarowanego po jej otrzymaniu, o ile nie zostały mu one zwrócone przez darczyńcę.
Wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07: „Przy obliczaniu zachowku wartość darowizny określa się według stanu przedmiotu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili orzekania. Nakładów poczynionych przez obdarowanego po dokonaniu darowizny nie uwzględnia się, chyba że zostały mu zwrócone.”
Darowizna a zapis windykacyjny i powołanie do spadku
Należy odróżnić darowiznę, która jest czynnością prawną dokonaną za życia spadkodawcy, od innych form rozrządzeń na wypadek śmierci, takich jak zapis windykacyjny czy powołanie do spadku w testamencie.
Zapis windykacyjny (art. 981¹–981⁸ k.c.) polega na tym, że oznaczona osoba nabywa z chwilą otwarcia spadku wskazany przedmiot majątkowy. W przeciwieństwie do darowizny, nie dochodzi tu do przeniesienia własności za życia spadkodawcy. Zapis windykacyjny nie jest darowizną w rozumieniu art. 993 i nast. k.c., ale zgodnie z art. 993 k.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń. To jednak nie oznacza, że przedmiot zapisu windykacyjnego jest całkowicie obojętny dla zachowku.
Zgodnie z art. 991 § 2 k.c., jeżeli uprawniony do zachowku otrzymał od spadkodawcy za życia lub ze spadku korzyści majątkowe, zalicza się je na poczet należnego mu zachowku. Dotyczy to zarówno darowizn, jak i zapisów windykacyjnych. Jeżeli uprawniony do zachowku jest jednocześnie zapisobiercą windykacyjnym, wartość otrzymanego zapisu pomniejsza jego roszczenie o zachowek.
Darowizny wyłączone z doliczania – praktyczne znaczenie
Szczególnie istotne jest rozumienie przesłanek wyłączenia darowizny z doliczania do spadku przy obliczaniu zachowku. Jak wskazano, przepis art. 994 § 1 k.c. wprowadza dwie kategorie darowizn „neutralnych” podatkowo:
– drobne darowizny zwyczajowo przyjęte,
– darowizny sprzed ponad 10 lat na rzecz osób niebędących spadkobiercami ustawowymi ani uprawnionymi do zachowku.
Drobne darowizny zwyczajowe
Ocena, czy dana darowizna ma charakter drobny i zwyczajowy, jest zawsze ocenna i zależy od majątku darczyńcy oraz standardów społecznych. Co w rodzinie o umiarkowanych dochodach będzie drobnym prezentem, w zamożnej rodzinie może być uznane za darowiznę znaczną.
W orzecznictwie podkreśla się, że:
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 15 listopada 2013 r., I ACa 1105/13: „Drobna darowizna, o której mowa w art. 994 § 1 k.c., to taka, która w danych stosunkach majątkowych i osobistych darczyńcy oraz obdarowanego nie stanowi istotnego uszczuplenia majątku darczyńcy i jest zgodna z przyjętymi zwyczajami.”
Przykładowo, przekazanie synowi samochodu o znacznej wartości, stanowiącego zasadniczą część majątku rodziców, nie będzie uznane za „drobny prezent” ślubny, mimo że formalnie może być nazwane „prezentem”. Liczy się obiektywna wartość i wpływ na majątek darczyńcy, a nie nazwa.
Darowizny sprzed 10 lat na rzecz osób trzecich
Zasada 10-letnia ma duże znaczenie przy darowiznach na rzecz osób, które nie wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych oraz nie są uprawnione do zachowku (np. partner życiowy niebędący małżonkiem, daletcy krewni, przyjaciele). Po upływie 10 lat od dokonania darowizny, licząc wstecz od chwili otwarcia spadku, taka darowizna nie będzie doliczana do substratu zachowku.
Nie ma przy tym znaczenia, czy spadkodawca miał w momencie darowizny świadomość przyszłego dziedziczenia czy też jego relacje rodzinne uległy późniejszej zmianie. Okres 10-letni liczony jest obiektywnie i w sposób sztywny.
Case study 1 – podarowane mieszkanie jednemu z dzieci
Rozważmy następującą sytuację:
Ojciec ma dwoje dzieci: Annę i Jana. W 2005 r. przekazał Janowi w formie aktu notarialnego mieszkanie warte wówczas 250 000 zł (darowizna). W 2022 r. ojciec zmarł, pozostawiając jedynie niewielkie oszczędności (50 000 zł). W testamencie powołał Jana do całego spadku. Anna nie otrzymała za życia żadnych istotnych darowizn.
Pytanie brzmi: czy mieszkanie przekazane Janowi w 2005 r. będzie doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku należnego Annie?
Zgodnie z art. 994 § 1 k.c., darowizny na rzecz zstępnych dolicza się bez względu na upływ czasu. Oznacza to, że mieszkanie będzie uwzględnione przy ustalaniu substratu zachowku, mimo że zostało przekazane 17 lat przed śmiercią ojca.
Przyjmując, że obecna wartość rynkowa mieszkania w 2022 r. wynosi np. 600 000 zł, wartość doliczanej darowizny oblicza się według stanu z 2005 r. (np. 50 m² w określonym standardzie), ale według cen z 2022 r. (600 000 zł). Do tego dodajemy 50 000 zł oszczędności. Substrat zachowku wyniesie więc 650 000 zł.
Gdyby ojciec dziedziczył ustawowo, każde dziecko otrzymałoby po 1/2 spadku, czyli po 325 000 zł. Anna, jako dorosła, zdolna do pracy zstępna, ma prawo do zachowku w wysokości 1/2 udziału ustawowego, czyli 162 500 zł. Ponieważ nie otrzymała nic, może domagać się od Jana zapłaty 162 500 zł tytułem uzupełnienia zachowku.
Taki scenariusz bardzo często zaskakuje strony, które błędnie zakładały, że „darowizna sprzed wielu lat już się nie liczy”.
Case study 2 – darowizny na rzecz konkubiny a 10-letni termin
Inny, częsty w praktyce przypadek dotyczy darowizn na rzecz partnera życiowego (konkubiny lub konkubenta). Załóżmy:
Mężczyzna będący w związku nieformalnym z kobietą (bez ślubu) posiada jedno pełnoletnie dziecko z poprzedniego małżeństwa. W 2008 r. przekazuje konkubinie w formie darowizny dom o wartości 400 000 zł. W 2021 r. umiera, nie pozostawiając testamentu. Dziecko dziedziczy cały spadek ustawowo. Poza drobnymi ruchomościami i środkami na rachunku bankowym (50 000 zł) mężczyzna nie ma innego majątku. Dziecko rozważa wystąpienie z roszczeniem o zachowek wobec konkubiny.
Kluczowe pytanie: czy dom przekazany konkubinie w 2008 r. będzie doliczony do spadku przy ustalaniu zachowku?
Zgodnie z art. 994 § 1 k.c., darowizn sprzed więcej niż dziesięciu lat, dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, nie dolicza się do spadku. Konkubina nie jest spadkobiercą ustawowym ani osobą uprawnioną do zachowku. Śmierć nastąpiła w 2021 r., darowizna w 2008 r., a zatem upłynęło 13 lat. W konsekwencji darowizna domu na rzecz konkubiny jest „niewidoczna” przy obliczaniu zachowku.
Dziecko będzie obliczać zachowek wyłącznie od wartości rzeczywiście pozostawionego majątku (50 000 zł), a jego roszczenie wobec konkubiny z tytułu zachowku będzie w praktyce bardzo ograniczone lub w ogóle nie powstanie, jeśli wartość dostępnych aktywów pozwoli pokryć należny zachowek.
Ten przykład pokazuje, jak istotne jest rozróżnienie między darowiznami na rzecz potencjalnych spadkobierców (np. dzieci, małżonka) a darowiznami na rzecz osób z zewnątrz oraz znaczenie upływu 10 lat.
Darowizna a zachowek – kolejność odpowiedzialności
Kto w praktyce odpowiada za zapłatę zachowku, gdy majątek spadkowy jest niewystarczający, a znaczna część majątku wyszła wcześniej z masy spadkowej w drodze darowizn?
Kodeks cywilny w art. 999¹ k.c. (wprowadzonym nowelizacją z 2011 r.) reguluje w sposób szczegółowy kolejność odpowiedzialności za zachowek:
1. W pierwszej kolejności uprawniony kieruje roszczenie do spadkobierców.
2. Jeżeli od spadkobierców nie może uzyskać pełnego zaspokojenia (np. spadek jest ubogi, a zachowek wysoki), może wystąpić z roszczeniem przeciwko zapisobiercom windykacyjnym.
3. Gdy i to okaże się niewystarczające, może dochodzić zaspokojenia od obdarowanych.
W odniesieniu do obdarowanych, ich odpowiedzialność jest z reguły ograniczona do nadwyżki przekraczającej własny zachowek obdarowanego, jeśli ten również jest uprawniony do zachowku. Taki mechanizm ma na celu zachowanie pewnej równowagi między ochroną uprawnionych do zachowku a stabilnością stosunków prawnych wynikłych z darowizn.
Darowizny a „wyrównanie” zachowku między dziećmi
W praktyce częsty jest scenariusz, w którym rodzice za życia przekazują różnym dzieciom różne składniki majątku, zakładając, że w ten sposób „sprawiedliwie” rozdysponowali majątek i unikną sporów po swojej śmierci. Niejednokrotnie jednak brak konsultacji z prawnikiem skutkuje odmiennym efektem.
Zgodnie z art. 1000 k.c.:
„Jeżeli uprawniony do zachowku otrzymał od spadkodawcy za życia darowiznę, zalicza się ją na poczet należnego mu zachowku.”
Oznacza to, że jeśli jedno z dzieci otrzymało znaczne darowizny za życia (np. mieszkanie, środki na rozpoczęcie działalności gospodarczej), darowizny te będą:
– doliczone do substratu zachowku przy wyliczeniu zachowku dla wszystkich uprawnionych,
– jednocześnie zaliczone na poczet zachowku tego właśnie dziecka, które je otrzymało.
Mechanizm ten ma służyć wyrównaniu sytuacji między zstępnymi i zapobiegać nadmiernemu uprzywilejowaniu jednego z nich.
W orzecznictwie podkreśla się, że:
Wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2015 r., V CSK 625/14: „Darowizny uczynione przez spadkodawcę na rzecz zstępnych co do zasady podlegają doliczeniu do substratu zachowku, a ponadto podlegają zaliczeniu na należny tym zstępnym zachowek, jeżeli są oni do niego uprawnieni.”
Darowizny na rzecz małżonka a zachowek dzieci
Szczególną uwagę należy poświęcić darowiznom na rzecz małżonka spadkodawcy (np. przepisanie mieszkania na współmałżonka). Zgodnie z art. 994 § 1 k.c., darowizny na rzecz małżonka są doliczane niezależnie od upływu czasu. Oznacza to, że przekazanie całego majątku małżonkowi na wiele lat przed śmiercią nie ochroni tego majątku przed roszczeniami o zachowek dzieci zmarłego z obecnego lub poprzedniego związku.
Przykładowo, jeżeli mężczyzna przekazuje w drodze darowizny cały majątek swojej drugiej żonie, pozostawiając dzieci z pierwszego małżeństwa, te dzieci – jako uprawnione do zachowku – mogą po jego śmierci dochodzić roszczeń od wdowy, nawet jeśli do darowizny doszło kilkanaście lub kilkadziesiąt lat wcześniej.
Najważniejsze orzecznictwo dotyczące doliczania darowizn do zachowku
Dla pełnego obrazu warto przywołać kilka wyroków, które ugruntowały wykładnię przepisów dotyczących doliczania darowizn:
Wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03: „Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę według reguł określonych w art. 994 k.c., a ich wartość ustala się zgodnie z art. 995 § 1 k.c. według stanu z chwili dokonania darowizny i cen z chwili orzekania.”
Wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2009 r., IV CSK 64/09: „Przy obliczaniu zachowku darowizny dokonane na rzecz osób uprawnionych do zachowku dolicza się do substratu zachowku bez względu na czas ich dokonania. Z kolei darowizny na rzecz innych osób nie są doliczane, jeżeli zostały uczynione dawniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku.”
Wyrok Sądu Najwyższego z 25 marca 2010 r., IV CSK 494/09: „Przy ustalaniu, czy dana darowizna jest drobna w rozumieniu art. 994 § 1 k.c., należy brać pod uwagę nie tylko jej wartość bezwzględną, lecz także stosunki majątkowe darczyńcy oraz przyjęte w danych stosunkach zwyczaje.”
Planowanie sukcesji a problem zachowku i darowizn
Z punktu widzenia planowania spadkowego, zagadnienie doliczania darowizn do zachowku ma kluczowe znaczenie. Osoby, które chcą rozporządzić majątkiem za życia, powinny mieć świadomość, że:
– przekazanie majątku w drodze darowizny na rzecz zstępnych i małżonka w zasadzie zawsze będzie później uwzględniane przy obliczaniu zachowku (bez względu na upływ czasu),
– darowizny na rzecz innych osób będą neutralne dla zachowku dopiero po upływie 10 lat od ich dokonania,
– próba „wydziedziczenia” najbliższych poprzez rozdysponowanie całego majątku za życia często prowadzi jedynie do przeniesienia ciężaru roszczeń z masy spadkowej na obdarowanych.
W praktyce, chcąc ograniczyć ryzyko sporów o zachowek, warto rozważyć m.in.:
– zawieranie umów działu spadku z następcami prawnymi z odpowiednimi wyrównaniami finansowymi,
– odpłatne zbywanie majątku (sprzedaż) zamiast darowizn – przy czym należy pamiętać, że pozorne umowy sprzedaży mogą być później kwestionowane jako zmierzające do obejścia przepisów o zachowku,
– zawieranie umów zrzeczenia się dziedziczenia (art. 1048 k.c.) z pełnoletnimi dziećmi, jeśli jest to uzasadnione i zaakceptowane przez strony.
Q&A – najczęściej zadawane pytania dotyczące darowizn i zachowku
Czy wszystkie darowizny dokonane za życia wliczają się do zachowku?
Nie. Co do zasady dolicza się wszystkie darowizny, ale z pewnymi wyjątkami. Nie dolicza się:
– drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych (np. typowe prezenty okolicznościowe),
– darowizn sprzed ponad 10 lat dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ustawowymi ani uprawnionymi do zachowku.
Darowizny na rzecz zstępnych i małżonka, a także na rzecz osób uprawnionych do zachowku, dolicza się bez względu na upływ czasu.
Czy darowizny na rzecz dzieci sprzed 20 lat będą uwzględnione przy zachowku?
Tak. Darowizny na rzecz zstępnych (dzieci, wnuków) dolicza się do spadku bez względu na to, ile czasu minęło od ich dokonania. Ograniczenie 10-letnie z art. 994 § 1 k.c. nie ma tu zastosowania.
Czy darowizna domu na rzecz konkubiny sprzed 12 lat będzie wliczona do zachowku dzieci?
Zasadniczo nie. Jeżeli konkubina nie jest ani spadkobiercą ustawowym, ani osobą uprawnioną do zachowku, a od darowizny do śmierci spadkodawcy upłynęło ponad 10 lat, taka darowizna nie będzie doliczana do substratu zachowku. Dzieci będą obliczać zachowek tylko od majątku rzeczywiście pozostałego po zmarłym.
Jak ustala się wartość darowizny przy obliczaniu zachowku?
Wartość darowizny ustala się:
– według stanu przedmiotu darowizny w chwili jej dokonania (np. standardu mieszkania, powierzchni, stopnia zużycia),
– według cen rynkowych z chwili ustalania zachowku (zazwyczaj z chwili orzekania przez sąd).
Nie uwzględnia się co do zasady nakładów poczynionych przez obdarowanego po dokonaniu darowizny, chyba że zostały mu one zwrócone.
Czy można „uciec” od zachowku, przepisując majątek na żonę lub dzieci za życia?
W praktyce nie. Darowizny na rzecz małżonka i zstępnych są doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane. Oznacza to, że uprawnieni do zachowku (np. inne dzieci) mogą dochodzić roszczeń finansowych od obdarowanych, nawet jeśli majątek został przepisany wiele lat temu.
Czy prezent ślubny w postaci samochodu dla dziecka jest doliczany do zachowku?
To zależy od okoliczności. Jeśli samochód stanowi niewielką część majątku rodziców i mieści się w zwyczajowo przyjętej skali prezentów w danym środowisku, może być uznany za drobną darowiznę i nie będzie doliczany. Jeżeli jednak jest to majątek znacznej wartości w relacji do majątku darczyńców, sąd może uznać, że nie jest to „drobna darowizna” i doliczyć ją do spadku przy obliczaniu zachowku.
Czy darowizna na rzecz osoby niespokrewnionej dokonana 5 lat przed śmiercią będzie uwzględniona przy zachowku?
Tak. Darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ustawowymi ani uprawnionymi do zachowku są doliczane do spadku, jeżeli zostały dokonane w ciągu 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. Dopiero po upływie 10 lat „wypadają” z substratu zachowku.
Czy uprawniony do zachowku może pozwać bezpośrednio osobę, która otrzymała darowiznę?
Co do zasady uprawniony do zachowku w pierwszej kolejności kieruje roszczenia do spadkobierców. Dopiero gdy nie może uzyskać pełnego zaspokojenia od spadkobierców (i ewentualnych zapisobierców windykacyjnych), może dochodzić roszczeń od obdarowanych, w granicach ich odpowiedzialności określonej w przepisach (art. 999¹ k.c. i nast.).
Czy darowizny pieniężne dla dzieci (np. na wkład własny do kredytu) też są doliczane?
Tak, darowizna nie musi mieć charakteru rzeczowego. Przekazanie znacznych kwot pieniężnych na rzecz dzieci – zwłaszcza jeśli zostało udokumentowane (np. przelew bankowy z tytułem „darowizna”) – jest typową darowizną w rozumieniu przepisów i będzie doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku.
Czy można w testamencie wyłączyć doliczanie darowizn do zachowku?
Nie. Przepisy o zachowku i doliczaniu darowizn mają w dużej mierze charakter bezwzględnie obowiązujący. Spadkodawca nie może skutecznie wyłączyć ich stosowania w drodze jednostronnego oświadczenia (testamentu). Ograniczenie ochrony zachowku jest możliwe jedynie w ściśle określonych przypadkach, np. poprzez wydziedziczenie (art. 1008 k.c.), ale wymaga to spełnienia ustawowych przesłanek i odpowiedniego uzasadnienia.
Podsumowanie
Darowizny dokonane za życia spadkodawcy odgrywają kluczową rolę przy ustalaniu wysokości zachowku. Co do zasady są one doliczane do spadku, aby zapobiec obchodzeniu ochronnej funkcji zachowku przez „opróżnianie” majątku za życia. Wyjątki od tej zasady – takie jak drobne darowizny zwyczajowe czy darowizny sprzed ponad 10 lat na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku – mają charakter ograniczony.
Przy planowaniu rozrządzeń majątkowych za życia warto zatem uwzględniać nie tylko bieżącą sytuację, ale i przyszłe skutki w zakresie zachowku. Starannie przemyślana strategia sukcesyjna, często z udziałem profesjonalnego doradcy, pozwala ograniczyć ryzyko sporów sądowych między spadkobiercami oraz zapewnić większą przewidywalność rozliczeń po śmierci spadkodawcy.